DOĞADAKİ DOSTLAR Kirpi

Bahçendeki yabani kirpi: ona nasıl yardım edersin, ne zaman yardıma ihtiyacı vardır?

6 dk okuma · Son kontrol: 24 Ekim 2026 · Kaynaklar: Hedgehog Street (PTES ve BHPS), Hedgehog Street, RSPCA, Tarım ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar, Resmî Gazete

Çimenlerin arasında burnunu öne uzatmış dolaşan yabani bir kirpi. Fotoğraf: George Chernilevsky · kamu malı · Wikimedia Commons

Yaz akşamı bahçede otururken çalıların dibinden bir hışırtı geliyor. Önce bir burun, sonra dikenli küçük bir gövde: bir kirpi, sanki seni hiç umursamadan çimenlerin arasında böcek arıyor. Bu ziyaretçi senin bahçende yaşamıyor; büyük ihtimalle her gece birkaç bahçeyi dolaşan yabani bir kirpi. Ona yardım etmek için çok şey gerekmiyor: bir kap su, çitin dibinde küçük bir delik ve bahçe işlerinde biraz dikkat. Ama bazı iyi niyetli alışkanlıklar, örneğin süt koymak, ona zarar veriyor.

KISACA

Süt verme: Kirpiler laktozu sindiremez. İçmeleri için sadece temiz su koy.
Kirpi geçidi aç: Duvarın ya da çitin dibinde 13 × 13 cm'lik bir delik, kirpilerin bahçeler arasında dolaşmasını sağlar.
Biçmeden ve yakmadan önce kontrol et: Kirpiler çim biçme makinesinin sesinden kaçmaz; dal ve yaprak yığınları da saklanmayı sevdikleri yerler.
Yaralı ya da halsiz kirpi: Kendin tedavi etmeye çalışma; bir veteriner hekimi ya da ilindeki Doğa Koruma ve Milli Parklar birimini ara.
Koruma altında: Türkiye'de kirpiler Bakanlıkça koruma altındaki yaban hayvanları arasında. Sağlıklı bir kirpiyi yakalayıp eve götürme.

Bahçendeki kirpi kim?

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Resmî Gazete'de yayımlanan yaban hayvanları listesinde Türkiye'de üç kirpi türü yer alıyor: kirpi (Erinaceus concolor), Balkan kirpisi (Erinaceus roumanicus) ve uzunkulaklı çölkirpisi (Hemiechinus auritus). Bunlar doğada yaşayan yabani hayvanlar; evlerde beslenen Afrika cüce kirpisiyle aynı tür değiller. Evcil kirpiyi merak ediyorsan: Afrika cüce kirpisi bakımı.

Hedgehog Street'e göre kirpiler aktif oldukları mevsimde her gece 1–2 km dolaşabiliyor. Bu yüzden tek bir bahçe onlara yetmiyor; birbirine açılan bahçelere ihtiyaçları var.

Su evet, süt hayır

Hedgehog Street, kirpilerin laktoz intoleransı olduğunu ve bu yüzden onlara süt verilmemesi gerektiğini vurguluyor. Ekmek de iyi bir seçenek değil; enerjisi düşük olduğu için kirpiye neredeyse hiçbir faydası yok. Hedgehog Street'e göre suyun bulunmasının zorlaştığı dönemler oluyor ve su, kirpiye içmesi için vermen gereken tek şey.

Kirpiye ek yiyecek bırakmak istiyorsan Hedgehog Street'in önerileri şunlar:

Ne koyabilirsin: Etli yaş kedi ya da köpek maması veya kuru kedi ya da yavru kedi maması. İçeriğinde et oranı yüksek olanlar daha iyi.
Ne zaman ve nereye: Gün batımına doğru, sığ bir kapta ve korunaklı bir köşede.
Su kabı: Özellikle soğuk ya da kurak dönemlerde sığ bir kapta su bırak.
Temizlik: Kirpiler genelde yalnız yaşar ve aynı kabı paylaşmak hastalık bulaştırabilir. Kapları düzenli temizle ve kendi bulaşığınla birlikte yıkama.
Unutma: Bu sadece bir ek. Kirpiler yiyeceklerinin çoğunu doğada böceklerden ve solucanlardan bulur.

Kirpi geçidi: bahçeleri birbirine bağla

Hedgehog Street'e göre duvar ya da çitte açılan 13 × 13 cm'lik kare bir delik kirpilerin geçmesine yeter ve çoğu evcil hayvan için küçüktür. Delik açamıyorsan çitin altından bir kanal kazmak da işe yarar. İngiltere'de bu geçitlere "kirpi otoyolu" (hedgehog highway) deniyor.

Bir tuğla duvarın dibinde açılmış kirpi geçidi ve üstünde "Lütfen açık bırakın" yazan bir tabela. Fotoğraf: Marathon · CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Komşularınla birlikte geçit açarsan kirpiler çok daha fazla bahçeye ulaşabilir.

Bahçe işlerinde kirpiyi düşün

Hedgehog Street'in bahçe için önerileri:

Çim biçmeden önce bak: Kirpiler çim biçme ya da ot kesme makinesinin sesinden kaçmaz. Kesmeden önce uzun otların ve çalıların dibini kontrol et. Robot çim biçme makinelerini de gece çalıştırma.
Ateş yakmadan önce taşı: Dal ve yaprak yığınları, yuva arayan bir kirpi için karşı konulmaz bir yer. Yığını yakacağın gün kur ya da yakacağın gün başka bir yere taşı.
Havuzlara çıkış yolu: Kirpiler iyi yüzer ama dik kenarlı havuz ya da gölcüklerden çıkamazlarsa boğulurlar. Taşlardan, bir tahta parçasından ya da tel örgüden basit bir rampa yap.
Fileleri topla: Kirpiler kolayca dolanır. Plastik içecek halkaları, lastik bantlar ve fileler en sık sorun çıkaranlar; spor ve bahçe filelerini kullanmadığında topla ya da içeri al.
İlaçları bırak: Böcek ilaçları ve salyangoz zehirleri kirpi için zehirli; ayrıca kirpinin yiyeceği böcekleri azaltır.
Bir köşeyi doğal bırak: Bahçenin bir köşesini kendi hâline bırak, bir odun yığını yap. Böcekleri çeker ve kirpiye yuva yeri olur.

Ne zaman yardıma ihtiyacı vardır?

RSPCA'ya göre şu durumlar bir kirpinin hasta ya da yaralı olabileceğini gösterir:

Görünür bir yara, örneğin kesik ya da kırık bir bacak
Sendeleme, yalpalama, olduğu yerde dönme ya da halsizlik
Üzerinde ya da çevresinde çok sayıda sinek, kene veya sinek yumurtası
Yaklaştığında top olmaması ya da bıraktığın yiyeceğe hiç ilgi göstermemesi
Yeşil, yapışkan ya da sümüksü dışkı

Kirpiler gece aktif hayvanlar. RSPCA'ya göre gündüz dışarıda görülen bir kirpi hasta ya da yaralı olabilir; ama yuvası bozulmuş ya da yiyecek arıyor da olabilir. Soğuk havada gündüz dışarıda görülen bir kirpiyi yardıma ihtiyacı var diye kabul et.

Yardım gerekiyorsa ne yapmalı?

Türkiye'de Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, yaralı ve hasta yaban hayvanları için 11 rehabilitasyon merkezinde tedavi yapıyor ve kendilerine ulaşan ihbarlar üzerine harekete geçiyor. Yaralı ya da hasta görünen bir kirpi bulduğunda ilindeki Doğa Koruma ve Milli Parklar birimine ya da bir veteriner hekime ulaş; ne yapman gerektiğini onlar söyler.

RSPCA'nın beklerken dikkat etmeni istediği noktalar:

Önce ara: Veteriner hekimi önceden ara ve kirpiyi görüp göremeyeceğini sor.
Eldiven kullan: Kirpileri eldivenle ya da bir havluyla tut; RSPCA'ya göre mantar ve salmonella taşıyabilirler.
Kısa tut: Kirpiyi gereğinden uzun tutma. Gerekirse hava delikleri olan bir kutuya koyup sessiz ve korunaklı bir yerde beklet.
Kendini riske atma: Kirpi yol, nehir ya da demiryolu kenarındaysa oraya girme; durumu yetkililere bildir.

Kendi başına tedavi etmeye çalışma

Yaralı bir kirpiyi evde tedavi etmeye ya da ilaç vermeye çalışma. RSPCA'ya göre hasta ya da yaralı bir kirpinin uzman bakıma ihtiyacı var ve evde sadece veteriner hekime ya da bir kurtarma merkezine ulaşana kadar tutulmalı.

Türkiye'de kirpilerin yasal durumu

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 10 Ağustos 2022 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 31919) yayımlanan yaban hayvanları listesinin açıklamalarına göre, listede özel bir istisna belirtilmeyen yaban hayvanları Bakanlıkça koruma altına alınmış durumda. Kirpi, Balkan kirpisi ve uzunkulaklı çölkirpisi için listede böyle bir istisna yok.

2026–2027 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı da Bakanlıkça ve Merkez Av Komisyonunca koruma altına alınan yaban hayvanlarının avlanmasını yasaklıyor. Kararda "avlanma", bir yaban hayvanını canlı ya da ölü ele geçirmeye çalışmayı veya ele geçirmeyi de kapsıyor.

Kısacası, bahçene gelen sağlıklı bir kirpiyi yakalama, eve götürme, evde beslemeye kalkma. Onu en iyi koruyacak şey, bahçeni kirpi dostu yapmak. Burada resmî metinlerde yazanları özetledik; bu bir hukuki danışmanlık değil. Özel durumlar için ilindeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne danış.

Kirpiyle ilgili diğer yazılarımız: kirpi yazıları.

Sık sorulanlar

Bahçeme gelen kirpiye ne koyabilirim?

Hedgehog Street'e göre sığ bir kapta su ve isteğe bağlı olarak etli kedi ya da köpek maması veya kuru kedi maması. Süt ve ekmek koyma. Kapları düzenli temizle ve kirpinin bu yiyeceklere bağımlı olmadığını, asıl besinini doğada bulduğunu unutma.

Gündüz bahçede bir kirpi gördüm. Hemen almalı mıyım?

Önce uzaktan izle. RSPCA'ya göre gündüz görülen kirpi hasta olabilir ama yuvası bozulmuş da olabilir. Sendeliyorsa, halsizse, yaralıysa, üzerinde sinekler varsa ya da hava soğuksa bir veteriner hekimi veya ilindeki Doğa Koruma ve Milli Parklar birimini ara.

Yalnız yavru kirpiler buldum. Ne yapmalıyım?

RSPCA, annenin geri gelip gelmediğini görmek için yavruları birkaç saat uzaktan izlemeyi öneriyor. Yavrular tehlikedeyse, açıkta yalnız başına ses çıkarıyorsa, hava çok soğuksa ya da hasta görünüyorsa hemen bir veteriner hekimi veya Doğa Koruma ve Milli Parklar birimini ara.

Dostunun bakımını Tüylüm'de takip etVeteriner randevularını, aşı ve ilaç günlerini kaydet, zamanı gelince hatırlatalım. Ailenle Yuvam'da birlikte takip edin.

Bu yazı genel bilgi içindir; teşhis ya da tedavi yerine geçmez. Dostuna özel her karar için veteriner hekimine danış.

Kaynaklar

Hazırlayan: Tüylüm · Yayın ve son kontrol: 24 Ekim 2026. Bir hata görürsen [email protected]'a yaz, hemen düzeltelim. Fotoğraflar Wikimedia Commons'tan, her fotoğrafın altında yazan lisansla kullanıldı.