Yolda kaplumbağa gördün: Türkiye'de kara kaplumbağasını doğadan almak neden yasak?
Bahar yürüyüşünde patikanın ortasında ağır ağır ilerleyen bir kaplumbağa görüyorsun. Çocuklar sevinçle etrafına toplanıyor, biri "Eve götürelim mi?" diye soruyor. Kulağa masum bir istek gibi geliyor; ama Türkiye'de doğada yaşayan kara kaplumbağaları yasayla koruma altında ve onları hobi için doğadan almak yasak. Bu yazıda resmî kaynaklara göre ne yapılabileceğini ve ne yapılamayacağını, yolda bir kaplumbağaya nasıl yardım edebileceğini ve evcil kaplumbağa alırken nelere dikkat etmen gerektiğini topladık.
- İki yerli tür: Bakanlığın yaban hayvanları listesinde kara kaplumbağaları ailesinden tosbağa (Testudo graeca) ve Trakya tosbağası (Testudo hermanni) yer alıyor ve ikisi de Bakanlıkça koruma altında.
- Doğadan alma yasak: Yönetmeliğe göre yaban hayvanlarını hobi olarak barındırmak ya da satmak için doğadan yakalamak yasak.
- Yolda görürsen: Güvenliysen kaplumbağayı gittiği yöne doğru yolun karşısına bırak; eve götürme.
- Yaralıysa: Kendin bakmaya çalışma; bulunduğun ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne haber ver.
- Evcil alacaksan: Hayvanın nereden geldiğini sor. RSPCA'ya göre kara kaplumbağaları 50–100 yıl yaşayabiliyor.
Türkiye'nin kara kaplumbağaları
Tarım ve Orman Bakanlığının belirlediği ve 10 Ağustos 2022'de Resmî Gazete'de yayımlanan yaban hayvanları listesinin sürüngenler bölümünde, kara kaplumbağaları ailesinden iki tür var: tosbağa (Testudo graeca) ve Trakya tosbağası (Testudo hermanni). Listede bu iki türün yanında, Türkiye'nin de taraf olduğu Bern Sözleşmesi'nin Ek II listesinde yer aldıkları da belirtiliyor.
RSPCA'ya göre tosbağa, Kuzey Afrika'dan Türkiye'ye, güney Rusya ve İran'a kadar uzanan, bitki örtüsü seyrek, kurak alanlarda yaşıyor. Trakya tosbağasının yayılışı ise Balkanlardan İtalya üzerinden İber Yarımadası'na kadar uzanıyor.
Aynı listede tatlı sularımızın kaplumbağaları da var: benekli kaplumbağa (Emys orbicularis), Hazar çizgili kaplumbağası ve Balkan çizgili kaplumbağası. Listenin açıklamalarına göre onlar da koruma altında. Evlerde beslenen kırmızı yanaklı su kaplumbağasının bu yerli türler için neden tehlikeli olduğunu su kaplumbağası bakımı yazımızda anlattık.
Yasa ne diyor?
Kara Avcılığı Kanunu'na (4915 sayılı) göre "yaban hayvanı", sadece suda yaşayan memeliler dışında kalan ve Bakanlıkça belirlenen bütün memelileri, kuşları ve sürüngenleri kapsıyor. Yani kaplumbağalar da bu kanunun konusu.
- Koruma altında: Yaban hayvanları listesinin açıklamalarına göre, listede özel bir not düşülen türler dışındaki bütün yaban hayvanları Bakanlıkça koruma altına alınmış. Tosbağa ve Trakya tosbağasının satırında böyle bir not yok.
- Avlanamaz, yakalanamaz: Kanunun 4. maddesine göre koruma altındaki yaban hayvanları avlanamaz; üreme dönemlerinde rahatsız edilemez, yavru ve yumurtaları toplanamaz. Yönetmeliğin 5. maddesi bunlara "yakalanamaz" ifadesini de ekliyor.
- "Avlanma" canlı yakalamayı da kapsıyor: Kanundaki tanıma göre avlanma, hayvanı canlı veya ölü ele geçirmeyi ya da buna çalışmayı kapsıyor; yani canlı yakalayıp eve götürmek de bu tanımın içinde. 2026-2027 av dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı da koruma altındaki yaban hayvanlarının avlanmasının yasak olduğunu tekrar ediyor.
- Hobi ve ticaret için asla: Yönetmeliğin 15. maddesine göre yaban hayvanlarını hobi olarak barındırmak ya da ticaretini yapmak amacıyla doğadan yakalamak ya da yumurtalarını toplamak yasak; bu amaçla yapılan başvurular değerlendirmeye bile alınmıyor.
- Alım satım: Kanunun 18. maddesine göre kurallara aykırı avlanan yaban hayvanları canlı ya da cansız satılamaz, satın alınamaz ve nakledilemez.
| Yapılamaz | Dayanak |
|---|---|
| Doğadaki kaplumbağayı eve götürüp beslemek | Yönetmelik madde 5, 7 ve 15 |
| Satmak ya da satın almak için doğadan toplamak | Yönetmelik madde 15, Kanun madde 18 |
| Yumurtalarını ya da yavrularını toplamak | Kanun madde 4, Yönetmelik madde 5 ve 7 |
| Üreme döneminde rahatsız etmek, yuvasını bozmak | Kanun madde 4, Yönetmelik madde 7 |
Doğadan yakalamaya sadece koruma çalışmaları, bilimsel araştırma, eğitim ve izinli üretim gibi sınırlı amaçlarla, Genel Müdürlüğün onayıyla izin verilebiliyor (Yönetmelik madde 10). Yönetmeliğin 59. maddesine göre yasaklanan ve suç oluşturan fiiller Türk Ceza Kanunu, Kara Avcılığı Kanunu ve 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'na göre cezalandırılıyor.
Burada resmî metinlerde açıkça yazanları özetledik; ceza miktarları ve özel durumlar için doğrudan bulunduğun ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne danış. Mevzuat zaman zaman değişebilir.
Yolda bir kaplumbağa görürsen
Tufts Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nin yaban hayatı kliniğine göre kaplumbağalar yollarda en çok ilkbahar sonu ve yaz başında görülüyor: erkekler eş, dişiler yumurta bırakacak yer arıyor. Klinik, sadece senin için güvenliyse yardım etmeni öneriyor.
- Önce kendi güvenliğin: Trafik varsa durma, yola atlama. Güvenli değilse kaplumbağayı kendi hâline bırak.
- Nazikçe kaldır: RSPCA, kara kaplumbağasını kabuğun iki yanından tutup parmaklarınla altından destekleyerek kaldırmayı anlatıyor; böylece düşmez.
- Gittiği yöne bırak: Tufts'a göre kaplumbağayı, yüzü gittiği yöne bakacak şekilde yolun karşı tarafına bırak. Geldiği yere geri koyarsan yeniden karşıya geçmeye çalışabilir.
- Eve götürme: Tufts, kaplumbağaların yaban hayvanı olduğunu ve eve götürülmemesi gerektiğini vurguluyor. Sudan uzakta gördüğün bir su kaplumbağası bile kaybolmuş olmayabilir; Tufts'a göre su kaplumbağaları göllerden ve sulak alanlardan epey uzağa gidebiliyor.
- Ellerini yıka: RSPCA'ya göre kaplumbağaya dokunduktan sonra Salmonella gibi bakterilerin yayılmaması için ellerini yıka.
Bahçende kaplumbağa varsa
Bahçende dolaşan bir tosbağayı bir kutuya koyma, bahçede kapatma, eve alma. Kanuna göre yaban hayvanları üreme döneminde rahatsız edilemez, yuvaları bozulamaz ve yumurtaları toplanamaz; toprakta kaplumbağa yumurtası bulursan onları toplama, yerinde bırak.
Yaralı bir kaplumbağa bulursan
Kara Avcılığı Kanunu'na göre yaralanma ya da sahipsiz kalma gibi nedenlerle bakıma muhtaç kalan yaban hayvanları için, doğaya dönene kadar bakıldıkları kurtarma merkezleri kuruluyor. Yaralı bir kaplumbağa görürsen onu evde tedavi etmeye çalışma; bulunduğun ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne haber ver. Hemen ulaşamıyorsan bir veteriner hekimden yardım iste.
Evcil kaplumbağa almadan önce
Evde kaplumbağa beslemek istiyorsan önce şunları düşün:
- Ömür boyu bir karar: RSPCA'ya göre bu kara kaplumbağaları 50–100 yıl yaşayabiliyor; sahibinden uzun yaşaması mümkün.
- Evde erken ölebiliyorlar: RSPCA'ya göre araştırmalar, evde tutulan kara kaplumbağalarının çoğunun erken öldüğünü gösteriyor. RSPCA, kalsiyum ve D3 vitamini yetersiz beslenmeyi ve kış uykusu öncesinde, sırasında ve sonrasında veteriner hekimin önerilerine uyulmamasını bu sorunlar arasında sayıyor.
- Geniş alan: RSPCA hem kapalı hem açık bir alan öneriyor; dışarıda bir kaplumbağa için yaklaşık 10 m², en az 45 cm yüksekliğinde ve 15 cm gömülü bir çit.
- Veteriner hekim: RSPCA, kaplumbağayı almadan önce kaplumbağalarla deneyimli bir veteriner hekim bulmayı öneriyor.
- Kaynağını sor: Kanunun 19. maddesine göre Türkiye'de doğal olarak yaşayan türler ancak Genel Müdürlükten izin alınarak üretilebiliyor. Satıcıya hayvanın nereden geldiğini sor; kaynağını gösteremeyen satıcıdan alma.
Kanuna göre yabancı türlerin ithalatı ve üretimi de Bakanlığın iznine bağlı. Hangi belgenin gerektiğinden emin değilsen, almadan önce ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne sor.
Kaplumbağanla ilgili belgeleri Tüylüm'ün Belgeler bölümünde saklayabilirsin; veteriner hekim ziyaretlerini de Randevularım ile takip edebilirsin.
Bakım yazılarımız için: Sürüngenler. Hijyen kuralları için: sürüngen ve Salmonella.
Sık sorulanlar
Doğadan alınmış bir kaplumbağa yıllardır bizde. Ne yapmalıyım?
Bu durumda ne yapılacağını bulunduğun ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne danış. Onu kendi başına bir yere bırakma; onunla ilgili kararı uzmanlara bırak.
Kaplumbağayı geldiği tarafa geri bıraksam olmaz mı?
Tufts Üniversitesi'nin yaban hayatı kliniğine göre kaplumbağayı geldiği yere bırakırsan yeniden karşıya geçmeye çalışabilir. En iyisi, güvenliysen, onu gittiği yöne doğru yolun karşısına bırakmak.
Pazarda küçük kara kaplumbağaları satılıyor. Almak sorun mu?
Yönetmeliğe göre yaban hayvanlarını satmak için doğadan toplamak yasak; kanuna göre kurallara aykırı avlanmış hayvanlar satılamaz ve satın alınamaz. Hayvanın kaynağını gösteremeyen bir satıcıdan alma; emin değilsen Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğüne danış.
Dostunun bakımını Tüylüm'de takip etVeteriner randevularını, aşı ve ilaç günlerini kaydet, zamanı gelince hatırlatalım. Ailenle Yuvam'da birlikte takip edin.
Kaynaklar
- Resmî Gazete · Tarım ve Orman Bakanlığınca Belirlenen Yaban Hayvanları Listesi Kararı (10.08.2022, sayı 31919)
- Resmî Gazete · 2026-2027 Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı (07.06.2026, sayı 33273)
- Mevzuat Bilgi Sistemi · Av ve Yaban Hayvanlarının ve Yaşam Alanlarının Korunması, Zararlılarıyla Mücadele Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
- Mevzuat Bilgi Sistemi · 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu
- Tufts Üniversitesi Cummings Veteriner Fakültesi, Yaban Hayatı Kliniği · Turtles crossing the road
- RSPCA · Spur-thighed, Hermann's, marginated and Horsfield's tortoises (PDF)
Hazırlayan: Tüylüm · Yayın ve son kontrol: 24 Ekim 2026. Bir hata görürsen [email protected]'a yaz, hemen düzeltelim. Fotoğraflar Wikimedia Commons'tan, her fotoğrafın altında yazan lisansla kullanıldı.
