Solucan kompostu: mutfak artıklarını balkonda gübreye çeviren küçük bir ekip
Mutfakta her gün bir avuç sebze kabuğu, çay posası ve yumurta kabuğu birikir. Bunları çöpe atmak yerine küçük bir kutuda yaşayan solucanlara verebilirsin. Birkaç ay sonra elinde koyu bir kompost ve saksılarını besleyecek bir sıvı gübre olur. RHS'ye göre solucan kompostu, mutfak artıklarını ve az miktarda bahçe atığını besleyici bir komposta ve yoğun bir sıvı gübreye çevirmenin verimli bir yolu; ama klasik kompost yığınının yerini tutmuyor. Bu yazıda kutuyu kurmaktan kompostu toplamaya kadar bilmen gerekenleri RHS, Londra Doğa Tarihi Müzesi (Natural History Museum), Garden Organic ve Penn State Üniversitesi'nin önerileriyle anlattık.
- Doğru solucan: Bahçedeki toprak solucanı değil, çürüyen maddede yaşayan kompost solucanı (Eisenia fetida ve akrabaları).
- Kutu: Altta sıvının toplandığı bir hazne, üstte solucanların çalıştığı bir bölme ve drenaj delikleri (RHS).
- Sıcaklık: RHS'ye göre solucanlar en çok 18–25 °C'de çalışır; 10 °C'nin altında ve 30 °C'nin üstünde belirgin biçimde yavaşlar.
- Besleme: Az ve sık, küçük doğranmış. Et, balık, süt ürünü ve yağ yok (RHS).
- Nem: Her yeri nemli ama ıslak değil (Penn State); su birikirse solucanlar boğulabilir (RHS).
- Ürün: RHS'ye göre kutu 8–12 ayda dolar; sıvı gübre 1 ölçü sıvıya 10 ölçü su ile seyreltilir.
Hangi solucan?
RHS'ye göre kompost solucanları toprakta değil, çürüyen maddenin içinde yaşar. Bahçede gördüğün iri toprak solucanından (Lumbricus terrestris) daha küçük ve daha koyu kırmızıdırlar; toprak solucanı bu iş için uygun değil. RHS'nin saydığı türler Eisenia fetida, Eisenia andrei ve Dendrobaena veneta. Natural History Museum'a göre en çok satılan tür Eisenia fetida. Garden Organic'e göre bu tür doğada yaprak örtüsünde, gübre yığınlarında ve saksıların altında yaşıyor.
Natural History Museum, solucanları balıkçı yem dükkânlarından alabileceğini ya da kutusu olan birinden isteyebileceğini söylüyor. Penn State Extension başlangıç için yaklaşık 450 gram (1 pound), yani yaklaşık 1.000 solucan öneriyor; birkaç düzine solucanla başlama.
Natural History Museum'a göre kompost solucanları hem erkek hem dişi organ taşır, ama çoğalmak için yine de çiftleşir. Sıcaklığa göre nüfusları 60–90 günde iki katına çıkabilir. Kış dışında 3–4 günde bir küçük, sarı, limon biçiminde kozalar bırakırlar; yavrular yaklaşık 23 gün sonra çıkar. Solucan kutusunda 2–3 yıl yaşayabilirler.
Kutu: sığ, karanlık ve delikli
RHS'ye göre bir solucan kutusunda genellikle en az iki bölme olur: altta sıvının toplandığı bir hazne, üstte mutfak artıklarının konduğu ve solucanların çalıştığı bölme. Üst üste konan katlı kutularda solucanlar yukarıdaki yeni kata geçer; böylece alttaki biten kompostu solucanları ayıklamadan alabilirsin. RHS'ye göre kutunun drenaj delikleri olmalı ve geniş bir yüzey işi hızlandırır.
Kendin yapmak istersen:
- Üç kutu: Natural History Museum, biri kapaklı 40 × 50 × 20 cm boyunda üç plastik kutu öneriyor. İkisinin tabanına bolca, yanlarına biraz delik aç; üçüncüsüne delik açma, sıvı orada toplanacak.
- Sığ ve karanlık: Penn State'e göre kompost solucanları yüzeyde yaşar; bu yüzden kova gibi derin ve dar kaplar uygun değil. Solucanlar ışıktan kaçtığı için koyu renkli, ışık geçirmeyen, kapaklı bir kap seç.
- Delikler: Penn State, yaklaşık 6 mm'lik (1/4 inç) bir matkap ucuyla tabana 10, yanlara, üst kenara yakın 10 delik açmayı öneriyor.
- Yatak: Natural History Museum tabana gazete serip üstüne 3 cm nemli kompost koymayı öneriyor; RHS ise eski kompost ya da hindistan cevizi lifinden yaklaşık 8 cm nemli bir yatak öneriyor. Penn State 2,5 cm'den ince şeritlere yırtılmış gazeteyi ve ezilmiş kuru yaprakları da sayıyor; parlak dergi kâğıdı kullanma.
- Bekle: Solucanları yatağa koy, üstünü örtüp kapağı kapat. RHS ve Natural History Museum, solucanların yerleşmesi için bir hafta beklemeyi öneriyor. RHS'ye göre ilk mutfak artığı katmanı en fazla 8–10 cm olmalı.
Nereye koymalı?
RHS'ye göre solucanlar en çok 18–25 °C'de çalışır. Garden Organic'e göre Eisenia fetida 35 °C'nin üstünde ya da 5 °C'nin çok altında yaşamakta zorlanır.
- Güneşten uzak: Natural History Museum'a göre doğrudan güneş solucanları aşırı ısıtabilir; yazın gölgeli, kuzeye bakan bir duvar iyi bir yer. Sıcak bir balkonda kutuyu güneş görmeyen köşeye al.
- Korunaklı: Bir duvarın ya da çitin dibi uygun. Natural History Museum'a göre şiddetli yağmurda kapağın sıkı kapalı olduğundan ve kutuların su dolmadığından emin ol.
- Kışın: RHS kışın çok soğuk, yazın çok sıcak olmayan korunaklı bir yer, örneğin bir kulübe öneriyor. Natural History Museum'a göre solucanlar 10 °C'nin altında çalışmayı bırakır; soğukta yemi azalt, çok soğuk yerlerde kutuyu eski bir halı ya da balonlu naylonla sar.
- Ev içinde: Garden Organic ve Natural History Museum'a göre iyi bakılan bir solucan kutusu kokmaz ve ev içinde durabilir. RHS ise kutunun ihmal edilme ihtimali varsa mutfak ya da balkon gibi yerleri önermiyor; bakımsız kutu kokabilir.
Ne verilir, ne verilmez?
| Artık | Ne yapmalı? |
|---|---|
| Sebze ve meyve artıkları, çay poşeti, kahve telvesi, yumurta kabuğu | Ver (RHS). Natural History Museum plastiksiz çay poşeti istiyor. |
| Soğan, pırasa, sarımsak | Az ya da pişmiş ver (RHS). Garden Organic'e göre solucanlar bunlara pek dayanamıyor. |
| Narenciye kabuğu | RHS az ya da pişmiş vermeyi öneriyor; Penn State hiç önermiyor. |
| Ekmek, makarna, tahıl | Az ver (RHS); sossuz ve tereyağsız (Penn State). |
| Gazete, karton, kıyılmış kâğıt | Az miktarda ver; parlak dergi kâğıdı verme (RHS). |
| Et, balık, kemik, süt ürünü, yağ | Verme. RHS'ye göre zararlıları ve sinekleri çeker. |
| Sert yaprak ve odunsu atık | Çok verme; RHS'ye göre sistemi yavaşlatır. |
Beslemenin kuralları:
- Az ve sık: RHS az miktarda ve sık beslemeyi, artıkları küçük doğramayı öneriyor. Natural History Museum'a göre solucanlar günde en fazla kendi ağırlıkları kadar yer; fazla verme. Penn State'e göre yerleşmiş bir kutuda 450 gram solucan haftada yaklaşık 225–450 gram artık işler.
- Göm ya da üstüne koy: RHS'ye göre yemi kompostun üstüne koyabilir ya da gömebilirsin.
- Yenmiyorsa dur: RHS'ye göre yem yenmeden kalıyorsa birkaç gün besleme; solucanlar önce üst katmanı bitirsin.
- Tatil: RHS'ye göre yerleşmiş bir kutu dört haftaya kadar yemsiz kalabilir.
Nem, koku ve küçük sinekler
Penn State'e göre yatak her yerde nemli olmalı ama ıslak olmamalı. RHS'ye göre solucanlar havadar bir ortam ister ve su birikmesinden hoşlanmaz; su birikince hava kesilir, solucanlar boğulabilir. Kapağı kapalı tut ki kutu nemli kalsın; sadece kuru görünüyorsa su ekle ve biriken sıvıyı düzenli boşalt.
- Kokuyorsa: RHS'ye göre çoğu zaman sebep fazla beslemedir. Yenmemiş yemi çıkar, solucanlar üst katmanı yemeye başlayana kadar bekle.
- Çok ıslaksa: Sıvıyı boşalt; nemi emmesi ve havayı artırması için yırtılmış kâğıt ya da karton ekle (RHS, Natural History Museum).
- Drenajdan sonra hâlâ kokuyorsa: RHS'ye göre kompost fazla asidik olabilir; az miktarda kalsiyum karbonat (bahçe kireci, öğütülmüş tebeşir ya da kireç taşı) serp.
- Meyve sinekleri: Garden Organic'e göre zararsızdır ve sıcak havada artar. Yeni artığı göm, üstünü nemli gazete ya da kartonla ört. RHS ilaç kullanmamanı istiyor; solucanlara zarar verebilir.
Garden Organic'e göre solucanların kapağın altında toplanması her zaman sorun demek değil. Ama fazla ıslak ya da fazla kuru kompost, yetersiz yem, kalabalık, asitlik ve kapağa vuran yağmurun titreşimi onları kutudan kaçırabilir.
Kompostu ve sıvıyı toplamak
RHS'ye göre kutu genellikle 8–12 ayda dolar. Kompostu kullanmadan önce solucanları ayırman gerekir:
- Katlı kutuda: Natural History Museum'a göre üst kat dolunca onu ortadaki katla yer değiştir ve boşalan katı beslemeye başla. Solucanlar zamanla yukarı geçer; boşalan katın kompostunu kullanabilirsin.
- Üstten al: RHS'ye göre solucanlar en çok yemin hemen altında toplanır. Üstteki yaklaşık 20 cm'yi ayırıp kutuyu yeniden başlatmak için kullan.
- Yan yana: Penn State her şeyi kutunun bir yanına itip diğer yanına taze, nemli yatak ve biraz yem koymayı öneriyor; solucanlar birkaç haftada yeni tarafa geçer.
RHS'ye göre solucan kompostu genellikle azot ve potasyumca zengindir; toprak düzenleyici olarak ya da ev yapımı saksı toprağına karıştırılarak kullanılabilir. Natural History Museum onu bitkilerin dibine serpmeyi öneriyor. Alttaki hazneden alınan sıvıyı RHS ve Natural History Museum'a göre 1 ölçü sıvıya 10 ölçü su ile seyreltip sıvı gübre olarak kullan. Garden Organic'e göre bu sıvı ev bitkilerine de verilebilir.
Bahçede çürüyen yapraklarla yaşayan başka küçük ayrıştırıcıları tanımak için: tespih böceği. Diğer yazılarımız: Omurgasızlar.
Sık sorulanlar
Bahçeden topladığım solucanları kullanabilir miyim?
Hayır. RHS ve Natural History Museum'a göre bahçedeki toprak solucanları toprakta yaşar ve solucan kutusu için uygun değil. Çürüyen maddede yaşayan kompost solucanlarına ihtiyacın var.
Solucan kutusu kokar mı?
İyi bakılırsa kokmaz; Garden Organic ve Natural History Museum'a göre ev içinde bile durabilir. RHS'ye göre koku çoğu zaman fazla besleme ya da fazla ıslaklık demektir.
Tatile çıkarken ne yapmalıyım?
RHS'ye göre yerleşmiş bir solucan kutusu dört haftaya kadar yemsiz kalabilir. Gitmeden önce biriken sıvıyı boşalt; RHS ıslak bir kutuda, özellikle tatillerde solucanların ölebileceği konusunda uyarıyor.
Dostunun bakımını Tüylüm'de takip etVeteriner randevularını, aşı ve ilaç günlerini kaydet, zamanı gelince hatırlatalım. Ailenle Yuvam'da birlikte takip edin.
Kaynaklar
- RHS · Worm composting
- Natural History Museum · How to make a worm composter
- Penn State Extension · Vermicomposting Puts Worms to Work
- Garden Organic · Eisenia fetida – the heroes of your compost bin
- Garden Organic · Different composting methods
- Garden Organic · Should I be worried about small flies in my worm bin?
Hazırlayan: Tüylüm · Yayın ve son kontrol: 28 Ekim 2026. Bir hata görürsen [email protected]'a yaz, hemen düzeltelim. Fotoğraflar Wikimedia Commons'tan, her fotoğrafın altında yazan lisansla kullanıldı.
