Aksaray Malaklısı

Aksaray Malaklısının mizacını sistematik olarak inceleyen bir çalışma bulamadık. Aksaray Üniversitesi ve Erciyes Üniversitesi'nden araştırmacıların 50 yetiştirici ve köpek sahibiyle görüştüğü 2017 çalışmasına (Aslım ve Sinmez) göre Malaklının mizacı büyük ölçüde nasıl yetiştirildiğine bağlı: insanlardan uzakta büyüyen köpekler daha sert, insanlar arasında büyüyenler daha sakin oluyor. Yetiştiriciler bu köpeklerin genellikle yalnızca sahibine itaat ettiğini, diğer kişilere karşı sert davranabildiğini anlatıyor.

Yöre halkı Malaklıları mizaçlarına göre "adamcıl" (insanlara karşı sert), "kurtçul" (kurda giden) ve "adamcıl olmayan" diye ayırıyor. Aynı anlatımlara göre bekçilik yaparken kendi cinsinden başka bir köpeği yanında istemeyebiliyor. 2018'de yayımlanan ve Malaklıyı Kangal'la karşılaştıran bir çalışmada da (Oğrak ve ark.) Malaklının yörede daha ağır gövdesi, büyük başı ve sert mizacıyla bilindiği yazılıyor.

Bu bilgiler bir uyarı değil, bir yol gösterici: Malaklı, iyi sosyalleştirildiğinde ailesine bağlı ve koruyucu bir köpek olabilir; ama çok iri ve güçlü olduğu için mizacını şansa bırakmak doğru değil.

Aksaray Malaklısı; kırsalda, çiftlikte ya da geniş bahçeli bir evde yaşayan, çok iri ve koruyucu köpeklerle deneyimi olan, köpeğine her gün zaman ayırabilecek sahipler için uygun. 60 kiloyu aşabilen bir köpeği tasmada güvenle yönetebilmek de önemli bir ölçü.

Köpeğin misafir geldiğinde gidebileceği sakin ve ayrı bir alanı olmalı. Köpeğinin rahatsız olduğunu erken fark etmek için köpeğin beden dili yazımıza göz atabilirsin.

Aksaray Malaklısı, Orta Anadolu'da Aksaray ilinde yetiştiriliyor ve adını bu ilden alıyor. Aksaray Üniversitesi'nin 2016 çalışmasına göre köpekler ağırlıklı olarak Aksaray, Şereflikoçhisar ve Nevşehir yöresinde bulunuyor; Kangal ve Karayaka köpekleriyle birlikte "karabaş" köpekler grubunda sayılıyor. 2023'te yayımlanan bir çalışma, Malaklıların Sivas'ta da yetiştirildiğini gösteriyor.

Aynı 2016 çalışmasının aktardığına göre Atasoy ve arkadaşlarının 2011'deki bir çalışması, Malaklıların Kangal, Akbaş ve Kars çoban köpeklerinden genetik olarak ayrı bir grup oluşturduğunu ve ayrı bir ırk olabileceğini gösterdi. 2018'de Malaklı ile Kangal'ı karşılaştıran çalışmanın yazarları da iki köpeğin aynı gen havuzundan geldiğini, ama vücut ölçüleri bakımından belirgin şekilde ayrıştığını yazıyor.

Irkın resmî tanınma yolculuğu henüz sürüyor. 2016 itibarıyla Malaklı için bir ırk standardı yoktu; 2017'deki folklor çalışmasına göre uluslararası bir ırk tescili için de başvuru yapılmamıştı. 2023 tarihli bir çalışmaya göre Aksaray Valiliği 2017'de "Aksaray Malaklısı" adı için marka tescil belgesi aldı; bu, bir ırk tescilinden farklı bir işlem. 2018 çalışmasına göre Aksaray Valiliği, belediye, bazı üniversiteler ve Köpek Irkları ve Kinoloji Federasyonu, ırkın özelliklerini belirleyip tescil ettirmek için birlikte çalışıyordu. Aksaray Üniversitesi de 155 köpekten kan ve kıl örneği alarak bir gen bankası kurdu.

Malaklının en belirgin özellikleri büyük başı, sarkık dudakları ve iri gövdesi. Ankara Üniversitesi'nin 18 aydan büyük 277 köpekle yaptığı 2014 çalışmasına (Atasoy ve ark.) göre ortalama değerler şöyle:

2018'de Aksaray'daki Malaklılarla Sivas'taki Kangal'ları karşılaştıran çalışmada (Oğrak ve ark.) Malaklıların daha iri yapılı olduğu, başlarının ve gövdelerinin daha büyük olduğu görüldü; incelenen bütün Malaklılarda arka ayaklarda ek bir parmak ("altıncı tırnak") vardı.

Yetiştiricilerden derlenen anlatımlara göre (Aslım ve Sinmez):

• Baş: Büyük, geniş alınlı ve siyah maskeli; yörede "üzüm karabaş" deniyor. Uzun ağızlı ("at baş") ve kısa ağızlı iki tipi var. Dudaklar ve yanaklar sarkık, alt göz kapakları da sarkık görünümde.
• Gövde: Geniş ve uzun göğüslü, uzun gövdeli, kalın bilekli ve kaslı.
• Tüy ve renk: Kısa ve sık tüylü. Renk genellikle bozun tonları; yörede "boz karabaş", "ala malaklı", "çapar malaklı", "sarı malaklı" ve "göğ malaklı" (gök mavisi) gibi adlar kullanılıyor.
• Kuyruk: Fazla kıvrık değil; yörede şekline göre "kamçı", "L" ya da "toka" kuyruk deniyor.
• Ek parmak: Arka ayaklarda "soya" ya da "mahmuz" denen ek parmak bulunuyor; çift olması değerli sayılıyor.

Kısa ve sık tüyü sayesinde Malaklının tüy bakımı kolay; haftada bir iki kez fırçalamak, tüy değişimi dönemlerinde daha sık taramak yeter. Asıl dikkat isteyen yerler yüz ve ayaklar.

• Dudak ve yüz kıvrımları: Sarkık dudaklar salya ve yemek artıklarını tutabilir; dudak kenarlarını düzenli olarak nemli bir bezle temizle, kızarıklık ya da koku fark edersen veterinerine göster.
• Gözler: Alt göz kapakları sarkık görünen köpeklerde gözleri her gün kontrol et; sürekli akıntı, kızarıklık ya da gözünü kaşıma varsa veterinerine göster.
• Mahmuzlar: Arka ayaklardaki ek parmakların tırnakları yere değmediği için uzayabilir; ayda bir kontrol et.
• Gölge ve su: Yazın gölge, serin bir yatak ve her zaman temiz su şart. Sıcak havada köpek yazımız sıcak çarpmasının işaretlerini anlatıyor.
• Barınak: Dışarıda kalıyorsa rüzgâr almayan, kuru ve yalıtımlı bir kulübe ile yerden yüksek bir yatak hazırla.

Malaklı bir koşu köpeği değil, iri ve ağır bir koruyucu. Yine de hareket ister: uzun ve sakin yürüyüşler, çitle çevrili geniş bir alanda dolaşma ve koklama oyunları uygun. Çitsiz bir alanda serbest bırakma. Ağır yapılı bir köpek olduğu için sıcak havalarda yürüyüşleri sabah ve akşamın serin saatlerine al.

Yetiştirici anlatımları, Malaklının insanlar arasında büyüdüğünde daha sakin olduğunu söylüyor; bu yüzden bu ırkta sosyalleşme bir seçenek değil, zorunluluk.

1. Erken sosyalleşme: Yavruyken ailenin bütün bireyleriyle, farklı insanlarla, seslerle ve sakin köpeklerle olumlu deneyimler yaşat. Yavruyu kapalı ve karanlık bir yerde tutmak ya da insanlardan uzak büyütmek mizacını sertleştirebilir.
2. Tasma kontrolü: 60 kiloyu aşabilecek bir köpek için gevşek tasmayla yürümek, köpek küçükken öğretilmeli. Gevşek tasma eğitimi adım adım anlatıyor.
3. Veteriner hazırlığı: Dokunulmaya, ağzına ve patilerine bakılmaya, gerekirse ağızlık takılmasına küçükken ödülle alıştır.
4. Misafir düzeni: Kapı çalınca gideceği ayrı ve sakin bir yer öğret.

2016 tarihli gen bankası çalışmasının yazarları, bu tip köpeklerin yasa dışı köpek dövüşlerinde kullanıldığını ve "daha güçlü" köpek elde etmek için yapılan bilinçsiz melezlemelerin ırkın geleceğini tehlikeye attığını yazıyor. Türkiye'de hayvan dövüştürmek Hayvanları Koruma Kanunu'na göre suç (madde 28/A). Köpeği kışkırtmak ya da başka köpeklerle kavgaya sokmak hem tehlikeli hem yanlış; davranış sorunu yaşarsan veteriner hekiminden ve olumlu yöntemlerle çalışan bir eğitmenden destek al.

Malaklının özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına ve hareketine uygun, tam ve dengeli bir köpek maması yeter. Büyüme döneminde iri ırk yavrular için hazırlanmış mamalar var; türünü ve miktarını veterinerinle belirle. Ağır yapılı bir köpekte fazla kilo eklemlere ek yük demek; kaburgalarını ince bir yağ tabakasının altında elle hissedebilmen iyi bir ölçü.

Merck Veterinary Manual, mide dönmesi için günde tek öğün beslenmeyi ve hızlı yemeyi risk etkenleri arasında sayıyor; yemekten önce ve sonra hareketi kısıtlamayı ve yüksek risk taşıyan köpeklerde yükseltilmiş mama kabından kaçınmayı öneriyor. Yani mamayı en az iki öğüne böl, hızlı yiyorsa yavaşlatıcı kap kullan ve yemekten hemen sonra koşturma.

Sofra artıkları ve kemik konusunda dikkatli ol; köpeklere zararlı yiyecekler listesine göz at. Taze su her zaman olsun.

Aksaray Malaklısına özgü sağlık çalışması çok az. Sivas'ta 32 sağlıklı Malaklıda yapılan 2023 çalışmasında, işitme testi (BAER) için bu ırka ait ilk referans değerler belirlendi; bu değerler ileride işitme muayenelerinde karşılaştırma için kullanılabilecek. Aşağıdakiler iri ve derin göğüslü köpeklerde bilinen sorunlardır; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Mide dönmesi (gastrik dilatasyon ve volvulus)

Merck Veterinary Manual'a göre özellikle iri ve derin göğüslü köpeklerde midenin gazla şişip kendi etrafında dönmesi; hayati tehlike taşır ve hemen müdahale gerekir. Kusmaya çalışıp bir şey çıkaramamak, aşırı salya, huzursuzluk ve karında şişlik başlıca işaretler.

Eklemler

Malaklıda kalça ve dirsek sorunlarının sıklığını gösteren bir çalışma bulamadık. Yine de bu kadar ağır bir köpekte topallama, kalkmakta zorlanma ya da merdivenden kaçınma gibi işaretleri ciddiye al ve veterinerine göster.

Göz kapakları

Yetiştirici anlatımlarında Malaklının gözlerinin "dökük", alt kapaklarının sarkık olduğu belirtiliyor. Göz kapağının yapısıyla ilgili bir sorun (sürekli akıntı, kızarıklık, gözü kısma ya da kaşıma) fark edersen veterinerine göster.

Aksaray Malaklısının ömrünü inceleyen bir çalışma bulamadık, bu yüzden bir rakam vermiyoruz. İngiltere'de yaklaşık 585 bin köpeğin verisiyle yapılan 2024 çalışması (McMillan ve ark.), büyük yapılı ırkların genel olarak daha kısa yaşadığını gösteriyor; bu çalışmada "Anatolian Shepherd" olarak kayıtlı küçük bir grubun ortanca ömrü 10,1 yıldı.

Ömrü uzatmak için elindeki en somut araçlar: düzenli veteriner kontrolü, ideal kilo, aşı ve parazit takvimi ve mide dönmesi gibi acil durumların işaretlerini önceden bilmek.

• Barınağı da düşün: İri çoban köpekleri ve melezleri barınaklarda da karşına çıkabilir. Yetişkin bir köpeğin mizacını önceden görmek, bu kadar iri bir ırkta büyük avantaj. Barınaktan köpek sahiplenmek yazımız süreci anlatıyor.
• Yetiştiriciden alacaksan: Anne ve babayı yerinde gör; sakin ve yönetilebilir olmalarına, yavruların insanlar arasında büyüyüp büyümediğine dikkat et.
• Kırmızı bayraklar: "Sert", "adamcıl" ya da "dövüşçü" diye satılan köpeklerden, kulakları kesilmiş yavrulardan ve anneyi göstermeyen satıcılardan uzak dur. Dövüş için yetiştirilen köpekler ırkın da en büyük tehditlerinden biri.
• Hazırlık: Çit, kulübe, iri ırka uygun sağlam tasma ve kayış. Mama ve bakım masrafları küçük bir köpeğe göre belirgin şekilde yüksek olur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedi ve köpeklerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.
• Çocuklarla: Çok iri ve güçlü bir köpek; evde çocuk ve köpek yazımızdaki kurallar bu ırkta daha da önemli.