Exotic Shorthair

CFA'ya göre Exotic, sessiz ve sadık bir dosttur: sana bağlıdır ama her işine karışmaz, yanında olmakla yetinir. Kendini sesinden çok iri gözleriyle anlatır; mırlamasını duyarsın ama miyavlaması nadirdir.

Exotic'ler kurulduktan sonra sürekli İran kedileriyle çiftleştirildiği için iki ırkın kişiliği arasında neredeyse fark yok. CFA, bazılarının Exotic'i İran kedisinden biraz daha hareketli ve oyuncu bulduğunu, bunun da belki uzun bakım seanslarında hareketsiz durmaya alıştırılmaları gerekmemesinden kaynaklandığını söylüyor. TICA'nın İran grubu için anlattığı gibi gün boyu sakin, ama zaman zaman kısa bir enerji patlamasıyla odada koşturan bir kedi beklemelisin.

Her yaşta yeni bir eve uyum sağlayabilir. CFA'ya göre küçük çocuklu evler için iyi bir seçim; başka hayvanlara karşı başta çekingen olsa da köpekler ve kedilerle barış içinde yaşamayı çabuk öğrenir.

Exotic, İran kedisinin görünüşünü ve mizacını seven ama her gün uzun tüy bakımına zaman ayıramayacak kişiler için geliştirildi. Sakin bir ev ve düzenli sağlık takibi en büyük ihtiyaçları.

Cats Protection, basık yüzlü kedilerin sıcak havada kendilerini serinletmekte zorlanabildiğini, bol su ve serin bir dinlenme yeri sağlanması gerektiğini hatırlatıyor. Türkiye'nin sıcak yaz aylarında bunu unutma.

CFA'ya göre 1950'lerde ABD'nin batı kıyısındaki bazı İran kedisi yetiştiricileri kedilerini Amerikan kısa tüylü kedilerle çiftleştirdi. Kısa tüy uzun tüye baskın geldiği için yuvarlak başlı, iri gözlü ve tıknaz gövdeli ama kısa tüylü yavrular doğdu. Bu melezler başta çok tartışıldı, ama o kadar sevildi ki CFA 1966'da onları ayrı bir ırk olarak kabul etti.

O dönemde yavruların çoğu gümüş gölgeli ya da şinşila renkteydi; bu renkler kısa tüylü ırklarda henüz görülmediği için ırka "Exotic Shorthair" adı verildi. CFA'da "Shorthair" kelimesi karışıklığa yol açtığı için sonradan kaldırıldı ve ırk bugün sadece "Exotic" olarak anılıyor. İlk çiftleştirmelerden sonra Exotic'ler kısa tüylü atalarıyla değil, hep İran kedileriyle çiftleştirildi.

Irk zamanla çok popüler oldu; CFA'ya göre artık her yıl İran kedisinden biraz daha fazla Exotic kaydediliyor. FIFe de Exotic'i tanıyor ve İran kedisiyle "kardeş ırk" sayıyor. 2023'te yayımlanan bir çalışma, İran kedisi ve Exotic'in dünyada en popüler iki basık yüzlü kedi ırkı olduğunu belirtiyor.

CFA'ya göre Exotic'in standardı, tüy dışında İran kedisininkiyle aynı. Gövdesi kısa, sağlam ve kaslı; başı yuvarlak ve iri, kemik yapısı yuvarlak; burnu kısa ve basık, gözleri iri ve yuvarlak, kulakları küçüktür.

• Tüy: Orta uzunlukta, yoğun ve peluş. Kalın bir alt tüy sayesinde gövdeden kabarık durur ve kediyi tüylü bir oyuncak ayıya benzetir. CFA'da Exotic, yapısı İran kedisiyle aynı olduğu için uzun tüylü kediler grubunda sayılıyor.
• Renkler: İran kedisiyle aynı yedi grupta yarışıyor: düz renkler, tekirler, gümüş ve altın, çok renkli, gölgeli ve dumanlı, üç renkli ve iki renkli, ve renk uçlu (Himalaya deseni).
• Boyut: Orta boylu ama tıknaz ve ağır görünür; İngiltere'deki veteriner kayıtlarında yetişkin İran kedilerinin ortalama kilosu 3,9 kg bulundu, Exotic için ayrı bir veri yok.

Basık yüz ne demek?

Basık yüzün bilimsel adı brakisefali, yani "kısa kafa". UFAW'a göre bu, kafatası kemiklerinin gelişimindeki kalıtsal bir bozukluktan kaynaklanıyor ve bütün basık yüzlü ırkların tanımlayıcı özelliği. Yüz kemikleri kısalır ama burnun ve hava yolunun içindeki yumuşak dokular aynı oranda küçülmez. UFAW, yüz ne kadar basıksa sağlık sorunlarının riskinin o kadar arttığını vurguluyor. Ayrıntılar İran kedisi sayfamızda.

Exotic'in en büyük avantajı tüy bakımı. CFA'ya göre yılın çoğunda haftada bir metal tarakla tarama yeter. Ama İran kedisine göre mevsimsel olarak daha yoğun tüy döker; tüy değiştirme döneminde biriken alt tüyü atmak için banyo gerekebilir. İhmal edilirse keçeleşme olabilir, ama nadirdir. İran kedisi mirası sayesinde taranmaya ve banyoya genellikle sabırla katlanır.

Asıl günlük iş yüz ve göz bakımı:

• Gözler: Basık yüzlü kedilerde gözyaşı yüze taşabilir. Göz çevresini her gün yumuşak, nemli bir bezle kontrol edip sil; kızarıklık, bulanıklık ya da koyu leke görürsen veterinerine göster.
• Yüz kıvrımları: Cats Protection'a göre basık yüzlü kedilerdeki deri kıvrımları tahriş olabilir; burnun çevresini kuru ve temiz tut.
• Dişler: Kısa çenede dişler sıkışık durur; düzenli diş kontrolü önemli. TICA, İran grubunda dişlerin veterinerin önerdiği bir macunla fırçalanmasını öneriyor.
• Oyun: Cats Protection, basık yüzlü kedilerde oyunların kısa ve hafif tutulmasını, günde birkaç kez 5–10 dakikayı geçmemesini ve kediyi soluk soluğa bırakmamasını öneriyor. Fikirler için ev kedisiyle oyun yazımıza bakabilirsin.

Exotic'in özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına uygun, dengeli ve tam bir kedi maması yeterli. TICA, İran grubundaki kedilerin kısırlaştırmadan sonra kilo almaya daha yatkın olduğunu söylüyor. Cats Protection da basık yüzlü kedilerde kiloyu kontrol altında tutmanın nefes sorunlarını azaltmaya yardım ettiğini belirtiyor. Teng ve arkadaşlarının 2024 çalışmasında, ırkının ve cinsiyetinin ortanca kilosundan uzaklaşan kedilerin daha kısa yaşadığı görüldü.

• Mamayı ölçerek ver; ideal kiloyu veterinerinle belirle.
• Ödülleri günlük besinden düş.
• Basık yüzlü bir kedi yemek yerken ya da çiğnerken zorlanıyorsa veterinerine söyle.
• Taze su her zaman olsun; TICA pek çok İran kedisinin su çeşmesiyle daha rahat su içtiğini söylüyor, aynı yapıdaki Exotic için de denemeye değer.

Exotic, sağlık açısından İran kedisinin neredeyse bütün özelliklerini taşıyor. 2023'te basık yüzlü kedi sahipleriyle yapılan bir ankette en sık sağlık sorunu solunum hastalıklarıydı ve sahiplerin çoğu kediyi almadan önce bu sorunların ne kadar sık olduğunu bilmiyordu. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Basık yüze bağlı sorunlar

UFAW ve Cats Protection'a göre:

• Nefes: Dar burun delikleri ve daralmış hava yolları horlamaya, gürültülü nefese ve ağızdan nefes almaya yol açabilir (brakisefalik hava yolu tıkanıklığı sendromu). Cats Protection, bu kedilerin sıcakta zorlandığını ve uykularının da etkilenebildiğini belirtiyor.
• Gözler: Kısalmış gözyaşı kanalları nedeniyle sürekli gözyaşı akıntısı; öne çıkık gözlerde kuruma, tahriş, enfeksiyon ve kornea ülseri riski.
• Dişler: Aynı sayıda dişin daha küçük bir çeneye sığması dişlerin sıkışmasına, çiğneme güçlüğüne ve diş eti hastalığına yol açabilir.
• Deri: Yüzdeki kıvrımlarda tahriş ve enfeksiyon.

Polikistik böbrek hastalığı (PKD)

Böbreklerde zamanla büyüyen sıvı dolu keselerle seyreden ve sonunda böbrek yetmezliğine yol açabilen kalıtsal bir hastalık. UFAW, İran kedisiyle akraba ırklarda, Exotic'te de bu hastalığın görüldüğünü belirtiyor. Hastalığa PKD1 genindeki tek bir değişiklik yol açıyor ve DNA testiyle kolayca saptanabiliyor. 2022'de 11 binden fazla kedinin DNA'sına bakan bir çalışmada test edilen 68 Exotic'ten yalnızca birinde bu değişiklik bulundu; yıllardır süren testlerin işe yaradığını gösteriyor. Yine de anne ve babanın test sonucunu mutlaka iste.

Diğer taramalar

TICA, İran grubundaki kedilerde (Exotic dahil) PKD'nin yanında solunum ve göz sorunları, kalıtsal retina hastalığı (PRA) ve kalp hastalığı HCM için de yetiştiricine ve veterinerine danışmanı öneriyor.

Exotic için güvenilir, ırka özel bir ömür verisi bulamadık. İngiltere'de 2019'da ölen 7900'den fazla kediyi inceleyen 2024 tarihli VetCompass çalışmasında Exotic ayrı bir grup olarak yer almıyordu. Yapısı ve sağlık sorunları büyük ölçüde ortak olduğu için İran kedisi verisi yol gösterebilir: aynı çalışmada İran kedileri için doğumdaki beklenen ömür 10,93 yıl (güven aralığı 9,63–12,23) bulundu. Melez kedilerde bu süre 11,89 yıldı.

Aynı çalışma, kısırlaştırılmış ve ideal kilosundaki kedilerin daha uzun yaşadığını gösteriyor. Exotic'te ömrü ve yaşam kalitesini korumanın en somut yolları: yüzü daha az basık bir kedi seçmek, ideal kilo, düzenli göz ve diş bakımı ve böbrek takibi.

• Barınağı da düşün: Safkan kediler de barınaklara ve sahiplendirme derneklerine düşebiliyor. Belli bir ırk arıyorsan ırk gruplarını ve sahiplendirme ilanlarını takip et.
• Daha az basık yüzü seç: UFAW, hayvan refahı açısından doğal kafa şekline yakın kedilerin tercih edilmesinin daha iyi olacağını söylüyor. Burnu belirgin, burun delikleri açık, gözleri sürekli yaşarmayan ve dinlenirken horlamayan bir kedi seç.
• Yetiştiriciden alacaksan: Anne ve babayı görmek iste; PKD DNA testi sonuçlarını, göz muayenesini ve aşı kayıtlarını sor. Annenin nefesini ve gözlerini kendin gözlemle.
• Kırmızı bayraklar: "Ne kadar basık o kadar değerli" diye satan, anneyi göstermeyen, belge sunmayan ya da acele ettiren satıcılardan uzak dur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.
• İlk günler: Kedi sahiplenme: ilk hafta yazımız adım adım anlatıyor.