DOĞADAKİ DOSTLAR Kirpi

Bahçende kirpi var mı? Dışkı, ayak izi, gece sesleri ve iz tüneliyle anla

6 dk okuma · Son kontrol: 28 Ekim 2026 · Kaynaklar: Hedgehog Street (PTES ve BHPS), PTES, RSPCA, Hedgehog Street

İstanbul'da bir gece, beton zeminde dolaşan bir kirpi (Erinaceus concolor). Fotoğraf: Nevit Dilmen · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Sabah çimin üstünde küçük, koyu bir şey görüyorsun. Sümüklüböcek mi, yoksa gece bahçene bir kirpi mi uğradı? Kirpiler gece yaşar ve göze batmaz. Hedgehog Street'e göre bahçe sahipleri bazen bahçelerinde kirpi olmadığını sanır, oysa vardır; çünkü çoğumuz gece saat 3'te bahçede değiliz. RSPCA'ya göre birkaç gece içinde aynı bahçeye 10 kadar farklı kirpi uğrayabilir; yani "senin kirpin" aslında farklı saatlerde gelen birkaç kirpi olabilir. Bu yazıda kirpinin bıraktığı işaretleri ve onu rahatsız etmeden varlığını anlamanın yollarını topladık.

KISACA

Dışkı: Koyu kahverengi-gri ya da siyah, sert, silindir biçimli, 15–50 mm boyunda; içinde böcek kabuğu parçaları olur (Hedgehog Street).
Ayak izi: Her ayakta beş parmak var ama izde çoğu zaman dördü görünür. Ön ayak izi küçük bir el izine benzer.
Sesler: Bahar ve yaz gecelerinde duyduğun horultu ve puflama, kirpilerin kur yapması olabilir.
İz tüneli: PTES'in yöntemiyle bitkisel yağ ve kömür tozundan bir "mürekkep", iki kâğıt ve bir avuç mamayla kirpiye ayak izini kâğıda bıraktırabilirsin.
Gece kamerası: Hareketle çalışan gece kameraları bahçene kimin, ne sıklıkla geldiğini gösterir.

Neden göremiyorsun?

PTES'e (People's Trust for Endangered Species, İngiltere'de nesli tehlikedeki türler için çalışan bir vakıf) göre kirpiler gece yaşadıkları ve göze batmadıkları için fark edilmesi zor hayvanlar. Yakın zamana kadar bir yerde kirpi olup olmadığını güvenilir biçimde anlamanın bir yolu bile yoktu. Bugün iki yol var: kirpinin bıraktığı işaretleri okumak ya da onu bir iz tüneli veya kamerayla "yakalamak".

PTES'e göre kirpiler İngiltere'de nisan–ekim arasında aktif ve kirpi araştırmaları bu dönemde yapılıyor. Türkiye'de bu dönem yaşadığın yerin iklimine göre farklı olabilir. Kış uykusunu kirpi evi ve kış uykusu yazısında anlattık.

Dışkı: çimdeki küçük "kara sümüklüböcek"

Hedgehog Street'e göre kirpi dışkısı genellikle koyu kahverengi-gri ya da siyah ve serttir; çoğu zaman böceklerin dış kabuk parçalarıyla doludur. Kabaca silindir biçimlidir, bazen bir ucu incelir. Boyu 15–50 mm arasında değişir ve çoğunlukla tek başına bulunur. Hedgehog Street'e göre çimin üstünde koyu renkli bir sümüklüböcek gibi görünebilir. RSPCA da yaklaşık 5 cm uzunluk veriyor ve içinde böcek ve solucan parçaları olabileceğini söylüyor. Görünüşü kirpinin ne yediğine göre değişir.

Bir kirpi dışkısı; yanındaki kibrit çöpü boyutu gösteriyor. Koyu renkli, silindir biçimli, içinde böcek kabuğu parçaları seçiliyor. Fotoğraf: Anneli Salo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dışkıya çıplak elle dokunma. İncelemek istiyorsan eldiven giy ve sonra ellerini yıka; PTES de iz tünellerini topladıktan ve dışkıyla uğraştıktan sonra elleri yıkamayı hatırlatıyor.

Alışılmadık bir şey görürsen

RSPCA'ya göre dışkının görünüşü kirpinin hasta olabileceğine dair bir ipucu da verebilir. Dışkı alışılmadık görünüyorsa ya da bahçende halsiz görünen bir kirpi varsa kendin müdahale etme; beklemeden ilindeki Doğa Koruma ve Milli Parklar birimine ya da bir veteriner hekime ulaş. Hangi işaretlere bakacağını bahçendeki yabani kirpi yazısında anlattık.

Ayak izi: küçük eller

Hedgehog Street ve RSPCA'ya göre kirpinin ön ve arka ayaklarında beşer parmak var, ama izlerde çoğu zaman sadece dördü görünür. Ön ayaklar daha geniştir ve küçük birer el izi bırakır. Arka ayaklar daha ince ve uzundur, izleri de daha dardır.

Çamurda bırakılmış kirpi ayak izleri. Fotoğraf: James Lindsey · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Hedgehog Street'e göre çamurdaki izler, iz tünelinde kâğıda çıkan izlerden farklı görünebilir. Emin olmak istiyorsan bir iz tüneli kur.

Gece sesleri: horultu, puflama, kovalamaca

Hedgehog Street'e göre kirpiler nisan–eylül arasında çiftleşir; İngiltere'de en hareketli dönem mayıs ve haziran. Erkek kirpi dişinin çevresinde uzun süre döner; ritmik bir şekilde horlar ve puflar. Bu gürültü rakip erkekleri de çeker; kafa tokuşturma ve kovalamaca sık görülür. Hedgehog Street'in deyişiyle, gece bahçeden epey bir gürültü geliyorsa endişelenme; kirpiler olabilir. Onları uzaktan dinle, yaklaşıp rahatsız etme.

İz tüneli: kirpiye imzasını attır

PTES'e göre iz tünelleri, bir yerde kirpi olup olmadığını anlamanın şimdilik istatistiksel olarak güvenilir tek yolu. Tünel, içinde çıkarılabilir bir taban bulunan üçgen biçimli plastik bir kanal. Tabanın ortasında yem, yemin iki yanında mürekkep şeritleri, iki ucunda da kâğıt var. Kirpi yemi yemek için içeri girer, çıkarken kâğıda ayak izlerini bırakır. Hazırı satılıyor ama PTES'e göre kendin yapman daha ucuz.

Tüneli yap: PTES'in tarifinde siyah, oluklu plastik bir levha kullanılıyor. Levhadan 21 × 100 cm'lik bir şerit kes; bu taban olacak. Kalan parçayı eşit dört bölüme işaretle, katla ve cırt bantla üçgen bir tünel hâline getir.
Kâğıdı tak: Tabanın iki ucuna birer A4 kâğıt tuttur.
Mürekkebi hazırla: Bitkisel yağı ve odun kömürü tozunu 1'e 1 karıştır. Tabanın ortasına, yemin iki yanına gelecek şekilde 8 cm genişliğinde maskeleme bandı yapıştır; aralarında yem için yaklaşık 6 cm boşluk kalsın. Karışımı bir süngerle bantların üstüne 1–2 mm kalınlığında sür.
Yemi koy: Ortadaki küçük kaba bir avuç kuru kirpi maması koy.
Doğru yere yerleştir: PTES'e göre kirpiler yol bulmak için çit, duvar ve çalı sınırı gibi düz hatları izler. Tüneli bu hatlara paralel yerleştir; girişleri yerle aynı hizada olsun. Kirpiler en çok kısa çimde yürümeyi seçer. Rüzgârda uçmasın diye tüneli kazıkla sabitle.
Her gün bak: PTES'e göre izler en iyi sabah korunur, özellikle yağmurlu havalarda. Kâğıtları ve yemi tazele. PTES'in yöntemi art arda 5 gece sürüyor.

Başka izler de çıkabilir: Kâğıtta kedi, sıçan, sincap gibi hayvanların izleri de görülebilir. PTES'in rehberinde karşılaştırmak için gerçek boyutlu iz örnekleri var.
Köpeğin varsa: PTES'e göre akşam kontrolü, yemin gündüz köpekler tarafından karıştırılmasını önleyebilir. Tüneli köpeğin pek gitmediği bir çit dibine koy.
Kirlenmeyi göze al: PTES'e göre mürekkep kolay çıkmayabilir; kirlenmesini dert etmeyeceğin eşyalar kullan, istersen tek kullanımlık eldiven tak.

Gece kamerası

Hedgehog Street'e göre hareketle çalışan, gece görüşlü, kızılötesi ya da az ışıkta çekim yapabilen "yaban hayatı kameraları" bir yere kimin, ne sıklıkla geldiğini anlamak için çok kullanışlı. Birçok gönüllü, bahçesindeki kirpileri bu kameralarla izliyor. Kamerayı kirpinin geçtiğini düşündüğün bir çit dibine ya da bahçeler arasındaki geçide doğrult; komşularının bahçesini ya da sokağı çekmemesine dikkat et.

Kirpin geliyorsa

Bir ziyaretçin olduğunu anladıysan ona yardım etmek zor değil:

Su ve ek yem: Sığ bir kapta su ve ne koyabileceğin: bahçendeki yabani kirpi.
Geçit: Bahçeler arasında 13 × 13 cm'lik bir kapı: kirpi otoyolu.
Güvenlik: Kompost, kulübe, gider ve köpek: bahçede kirpiyi bekleyen gözden kaçan tehlikeler.

Sık sorulanlar

Bıraktığım mama her sabah bitmiş oluyor. Demek ki bahçemde kirpi var, değil mi?

Şart değil. RSPCA'ya göre kediler kirpi için bırakılan etli mamayı sık sık yer. Mamayı kimin yediğini görmek için kabın yakınına bir iz tüneli ya da gece kamerası kur. Mamayı kedilerden korumak için basit bir besleme kutusu yapabilirsin; nasıl yapılacağını bahçede kirpiyi bekleyen gözden kaçan tehlikeler yazısında anlattık.

İz tünelinde birkaç gece hiç kirpi izi çıkmadı. Demek ki kirpi yok mu?

Henüz değil. PTES'in alan araştırmalarında aralarında en az 100 m olan 10 tünel, 1 km²'lik bir alana kuruluyor ve art arda 5 gece kontrol ediliyor; ancak o zaman hiç iz çıkmazsa o alanda kirpi olmadığından %95 emin olunabiliyor. Bahçendeki tek bir tünelin birkaç gece boş kalması yeterli bir kanıt değil. Tüneli başka bir çit dibine taşı ya da kirpilerin aktif olduğu başka bir dönemde tekrar dene.

Hangi aylarda işaret aramalıyım?

PTES'e göre İngiltere'de kirpiler nisan ile ekim arasında aktif. Kışın büyük kısmını kış uykusunda geçirdikleri için o dönemde işaret bulmak zorlaşır. Türkiye'de bu dönem yaşadığın yerin iklimine göre değişebilir.

Dostunun bakımını Tüylüm'de takip etVeteriner randevularını, aşı ve ilaç günlerini kaydet, zamanı gelince hatırlatalım. Ailenle Yuvam'da birlikte takip edin.

Bu yazı genel bilgi içindir; teşhis ya da tedavi yerine geçmez. Dostuna özel her karar için veteriner hekimine danış.

Kaynaklar

Hazırlayan: Tüylüm · Yayın ve son kontrol: 28 Ekim 2026. Bir hata görürsen [email protected]'a yaz, hemen düzeltelim. Fotoğraflar Wikimedia Commons'tan, her fotoğrafın altında yazan lisansla kullanıldı.