Van kedisi

Van kedisi hareketli, zeki ve sorun çözmeyi seven bir kedi. CFA'nın tanıtımına göre sadık bir arkadaştır, getir oyununu sever ve mama dolabının nasıl açılacağını çözecek kadar akıllıdır. Kuş tüyü ya da kürk gibi doğal malzemeden oyuncakları özellikle sever, ama bulamazsa buruşturulmuş bir kâğıttan da kendi oyuncağını yaratır.

Bu ırkın en bilinen özelliği, yakınlığı sevip taşınmayı sevmemesi. CFA, Van kedilerinin kucağa alınıp taşınmaktan hoşlanmadığını ama sahibine fiziksel olarak yakın olmak istediğini, oyun bitince koltukta yanına kıvrıldığını ya da kucağına kendiliğinden çıkabildiğini yazıyor. Standart da Van kedisinin dört ayağı sağlam bir zemindeyken kendini daha güvende hissettiğini belirtiyor.

Sesi yüksek değildir ama konuşkandır; yakınındayken "anlattıklarını" duyarsın. Kültür Portalı'na göre Van yöresinde kediye "pişik" denir ve Van kedisi yalnızca fare avlayan bir hayvan değil, ailenin bir üyesi sayılır.

Van kedisi, oynamaya vakit ayırabilen, kedisine hareket alanı sunabilen ve sürekli kucakta bir kedi beklemeyen ailelere uygun.

CFA, ırkın en iyi, taşınmayı sevmediğini anlayan ve kuyruğunu çekmeyecek kadar büyük çocuklarla anlaştığını belirtiyor. Küçük çocuklu evlerde kedinin kaçabileceği yüksek bir yer olsun.

Van kedisi, Doğu Anadolu'da Van Gölü çevresinde doğal yollarla oluşmuş eski bir kedi. GCCF'nin aktardığı bir efsaneye göre Van kedileri Nuh'un gemisindeydi ve Van Gölü'ne yakın Ağrı Dağı'nda kıyıya yüzerek çıktı. Kültür Portalı ise eskiden Van kedilerinin yazları dağlarda avlanıp kışın evlerine döndüğünün anlatıldığını, bugün buna çok az rastlandığını yazıyor. 2008 tarihli geniş bir genetik çalışma, Van kedisinin ve Ankara kedisinin birbirinden ayrı iki ırk olduğunu gösterdi.

Irkın Batı'daki modern tarihi 1950'lerin ortasında, Türkiye'yi gezen iki İngiliz'in bir çift Van kedisini İngiltere'ye götürmesiyle başladı. GCCF ırka 1969'da şampiyonluk statüsü verdi; ABD'de CFA ırkı 1988'de tanıdı, 1994'te şampiyonluk statüsüne aldı.

Türkiye'de ırkın korunması için en bilinen yer, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nin Zeve Kampüsü'ndeki Van Kedisi Araştırma ve Uygulama Merkezi, halk arasındaki adıyla "Van Kedisi Evi". Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Kültür Portalı'nda da tanıtılan merkezdeki kedilerle işitme, genetik ve renk üzerine pek çok bilimsel çalışma yapıldı. 2023 tarihli bir çalışmada Van kedisinin sayısının azaldığı ve korunduğu belirtiliyor; 2026 tarihli bir çalışma da merkezdeki koruma altındaki popülasyonun genetik yapısını inceliyor.

Van kedisi mi, Turkish Van mı?

Bu iki ad sık sık aynı şeymiş gibi kullanılıyor, ama kaynaklar farklı kedileri tarif ediyor:

• Türkiye'deki Van kedisi: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'nin çalışmalarında kediler beyaz, ipeksi tüylü ve göz rengine göre üç grupta: iki gözü mavi, iki gözü kehribar ve bir gözü mavi bir gözü kehribar. Merkezdeki 300 kedinin 119'u uzun, 181'i kısa tüylüydü. Bazı kedilerin başında küçük renkli lekeler bulunuyor; LSU'nun derlemesine göre beyazlık genini taşıyan kedilerde baştaki bu lekeler yaşla kaybolabiliyor. Türkiye'deki ölçümleri aktaran bir derlemeye göre erkeklerin ortalama ağırlığı yaklaşık 3,4 kg, dişilerinki 3,1 kg.
• Batı'daki Turkish Van: CFA ve GCCF'nin tanıdığı ırk "Van deseni" ile tanınıyor: gövde beyaz, renk başta ve kuyrukta. CFA'ya göre gövdenin en fazla yüzde 15'i renkli olabilir. Bu kediler iri ve kaslı: CFA, olgun erkeklerin 20 pound'a (yaklaşık 9 kg) ulaşabildiğini yazıyor.
• Turkish Vankedisi: GCCF, bembeyaz olanları "Turkish Vankedisi" adıyla ayrıca tanıyor ve karakterlerinin Van desenlilerle aynı olduğunu belirtiyor.

Yani bembeyaz bir kedi Batı'daki Turkish Van standardına uymaz; başı ve kuyruğu renkli bir Turkish Van da Türkiye'de çoğu kişinin aklındaki Van kedisine benzemez. İkisi de aynı bölgenin kedilerinden geliyor ama farklı yönlerde seçilmiş.

CFA standardına göre Van kedisi sağlam yapılı, geniş göğüslü, yarı uzun tüylü bir kedi. Başı geniş bir kama biçiminde, elmacık kemikleri belirgin, kulakları oldukça büyük ve aralıklıdır. Gözleri iri ve ifadelidir.

• Göz rengi: Kehribar, mavi ya da iki farklı renk. Kültür Portalı ve üniversitenin çalışmaları Van kedilerini göz rengine göre bu üç grupta topluyor.
• Tüy: Alt tüyü yok, dokusu kaşmire benzetiliyor. GCCF'ye göre yazın kısalır, kışın gürleşir; boyun ve göğüsteki yaka olgunlaştıkça belirginleşir.
• Desen: Batı standardında beyaz gövde ve renkli baş ile kuyruk. Türkiye'deki bir derlemeye göre baştaki ve kuyruktaki renk kırmızı, krem, siyah, mavi ya da bunların tekirli ve kaplumbağa kabuğu tonları olabiliyor.
• Ağırlık: GCCF'ye göre olgun erkekler yaklaşık 4,5–9 kg, dişiler 3,2–5,4 kg. Türkiye'deki ölçümlerde ortalama daha hafif.
• Olgunluk: Yavaş gelişir; CFA, tam olgunluğa 3–5 yaşta ulaştığını ve beş yaşına kadar büyümeyi sürdürdüğünü belirtiyor.

Van kedisi uzun tüylü ırklar arasında bakımı en kolaylardan biri. Alt tüy olmadığı için kolay keçeleşmez. CFA, ara sıra çelik tarakla taramanın, yazlık tüyde haftada bir taramanın yeterli olduğunu, kışlık gür tüyün biraz daha sık ilgi isteyebileceğini yazıyor. Çok temiz kediler olduğu için banyo genellikle gerekmez.

• Hareket: CFA, iri ve hareketli bir ırk olduğu için bol alan ve düzenli oyun gerektiğini, yoksa kolayca kilo alabileceğini vurguluyor. Günde birkaç kez av oyunu, tırmanma ağacı ve pencere önü şart. Ev kedisiyle oyun yazımız fikir verir.
• Suya güvenli merak: Akan musluk, su kabıyla oynamak gibi meraklarını güvenle karşıla. Dolu küvet, kova ve havuz gibi yerleri açık bırakma; kedi için güvenli ev yazımızda kontrol listesi var.
• Güneş: Beyaz kediler güneş yanığına ve kulak ucunda deri sorunlarına daha yatkın; öğlen güneşinde uzun süre balkonda bırakma.
• Kulak, göz ve tırnak: Haftalık kontrol et; kızarıklık, koku ya da akıntı varsa veterinerine danış.

Gerçekten yüzer mi?

Van kedisinin suyu sevdiği, hatta yüzdüğü çok anlatılır; Batı'da "yüzen kedi" diye de anılır. CFA, ırkın kurucu yetiştiricilerinden bazılarının yavruların bile kendiliğinden havuzda ya da gölde oynayıp yüzdüğünü anlattığını yazıyor. GCCF ırkın genellikle sudan hoşlandığını, musluktan su içmeyi, su kabında ve lavaboda oynamayı sevdiğini belirtiyor. Türkiye'deki derlemeler de suya ilginin ırkın bilinen bir özelliği olduğunu, tüy yapısı sayesinde ıslandıktan sonra çabuk kuruduğunu aktarıyor.

Ama bu konuda sistemli bir bilimsel ölçüm bulamadık; anlatılanlar daha çok yetiştirici ve sahip gözlemlerine dayanıyor. Her Van kedisi suyu sevmez. Kedini asla suya zorlama, yüzdürmeye çalışma; suyla oynamak istiyorsa sığ bir kapta, gözetim altında ve kendi isteğiyle oynasın.

Van kedisinin özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına uygun, dengeli ve tam bir kedi maması yeterli. Asıl konu hareket ve miktar dengesi: iri ve enerjik bir kedi ev içinde yeterince hareket edemezse kilo alabilir.

• Mamayı göz kararı değil, ölçerek ver; günlük miktarı veterinerinle kedinin ideal kilosuna göre belirle.
• Kuru mamanın bir kısmını yiyecek bulmacasıyla vermek hem oyalar hem hareket ettirir.
• Ödülleri günlük besinden düş.
• Kaburgaları ince bir yağ tabakasının altında elle hissedilebilmeli.
• Taze su her zaman olsun; su çeşmesi bu ırkın ilgisini çekebilir.

CFA ve GCCF, Van kedisini doğal ve sağlam bir ırk olarak tanımlıyor ve bilinen özel bir kalıtsal hastalık belirtmiyor. Beyaz kedilerde işitme ve kan grubu ise bilinmesi gereken iki konu. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Beyaz tüy ve sağırlık

Kedilerde bembeyaz tüyü sağlayan baskın "W geni", iç kulaktaki pigment hücrelerinin gelişimini de etkiliyor; bu yüzden beyaz kedilerde doğuştan sağırlık daha sık görülüyor ve risk mavi göz sayısıyla artıyor. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi'ndeki 48 Van kedisiyle yapılan 2022 tarihli bir genetik çalışmada kedilerin büyük çoğunluğunun bu geni taşıdığı görüldü.

Van'daki merkezde 300 kediyle yapılan ve 2023'te yayımlanan çalışma, Van kedilerinde sağırlığı ilk kez işitme testiyle ölçtü:

Aynı çalışmada sağırlığın cinsiyetle ya da tüy uzunluğuyla ilişkisi bulunmadı, başında lekesi olan 30 kedinin hiçbiri sağır değildi ve tek kulak sağırlığı diğer beyaz ırklara göre çok daha az görüldü. Araştırmacılar, sağır bulunan kedilerin üretimde kullanılmamasıyla bu oranın zamanla düşeceğini umuyor. İngiltere'de 2019'da yapılan bir çalışmada ise test edilen 15 beyaz Turkish Vankedisi yavrusunun 7'si sağır çıktı; GCCF 2016'dan beri beyaz kedilerin üretimde kullanılması için BAER işitme testini şart koşuyor.

Sağır bir kedi de mutlu bir hayat sürebilir; ama trafiği duyamayacağı için ev içinde ya da güvenli bir kedi bahçesinde yaşamalı. Ona arkadan yaklaşıp ürkütme, yere hafifçe basarak ya da ışıkla gelişini haber ver.

Kan grubu B

Türkiye'de 85 Van kedisiyle yapılan 2003 tarihli bir çalışmada kedilerin yüzde 40'ı A, yüzde 60'ı B grubu çıktı; AB grubu bulunmadı ve kan grubunun göz rengiyle ilişkisi yoktu. Bu, dünyadaki çoğu kedi grubuna göre çok yüksek bir B oranı. Araştırmacılar kan nakli ve çiftleştirme öncesinde kan grubu tayinini öneriyor; B grubu bir anneden doğan A grubu yavrular süt emerken ciddi bir tepki yaşayabilir. Kedinin kan grubunu veterinerine sorup kaydet.

Van kedisine özel bir ömür çalışması bulamadık. GCCF, Turkish Van'ın yaklaşık 12–14 yıl yaşadığını belirtiyor; bu bir kayıt kuruluşunun tahmini, bilimsel bir ölçüm değil. Karşılaştırma için: İngiltere'deki büyük VetCompass çalışmasında melez kedilerin doğumdaki beklenen ömrü 11,89 yıl bulundu.

İri ve hareketli bir kedi için ideal kiloyu korumak, düzenli veteriner kontrolü ve ev içinde güvenli bir hayat ömrü uzatmanın en somut yolları.

• Barınağı da düşün: Barınaklarda da beyaz ve iki farklı renk gözlü kediler bulunabiliyor; bir kedinin gerçekten Van kedisi olup olmadığı görünüşten anlaşılmaz, ama sevgi ihtiyacı aynı.
• Van Kedisi Evi: Merkezin sahiplendirme yapıp yapmadığını ve koşullarını doğrudan merkezden öğren.
• Yetiştiriciden alacaksan: Anne ve babayı görmek iste; beyaz yavrular için işitme testi (BAER) sonucunu, anne ve babanın kan grubunu ve aşı kayıtlarını sor.
• Kırmızı bayraklar: Sokaktan toplanmış beyaz kedileri "safkan Van kedisi" diye satanlardan, anneyi göstermeyenlerden ve belge sunmayanlardan uzak dur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.
• Tüy bakımı: Yavruyu taramaya erken alıştır; kedi tüy bakımı yazımız adım adım anlatıyor.