Çatalburun (Türk pointerı)

Cumhuriyet Üniversitesi'nden Oğrak ve arkadaşlarının 2014 çalışmasına göre avcılar Çatalburun'u zekâsı, uzun süre sessiz kalabilmesi ve iz sürmedeki başarısı için tercih ediyor. Aynı çalışma, ev köpeği olarak beslendiğinde sakin olduğunu, çok az havladığını ve çocukları ısırdığının ya da yaraladığının bilinmediğini aktarıyor.

Uludağ Üniversitesi'nden Petek ve Dinçel'in 2012 derlemesi de benzer bir tablo çiziyor: Çatalburun sosyal bir köpek; ev halkı dışındaki insanlarla, özellikle çocuklarla kolayca iyi ilişki kurabiliyor. Bekçilik yeteneği ise zayıf: derlemede aktarılan bir çalışmada erkeklerin yüzde 38'i, dişilerin yüzde 36'sı ev bekçiliğini başarıyla yapabildi; köpekler özellikle geceleri yabancılara karşı daha duyarlı davranıp havlıyordu. Aynı derlemede aktarılan bir çalışmada köpeklerin yüzde 94'ünde saldırganlık görülmedi; yazarlar saldırganlığın kalıtsal olduğu kadar yetiştirme tarzına da bağlı olduğunu vurguluyor.

Bir av köpeği olduğu için Çatalburun'un dünyası kokularla dolu; güvenli olmayan alanlarda tasmalı gezdirmek en doğrusu.

Çatalburun; doğada vakit geçirmeyi seven, köpeğine her gün uzun yürüyüş ve koklama fırsatı sunabilecek sahipler için uygun. Orta boyu ve sakin ev hâli onu bahçeli evlere ve hareketli bir hayat süren ailelere yakıştırıyor.

Gün boyu yalnız kalan ve hareket edemeyen bir av köpeği sıkılabilir. Uzun mesai yapıyorsan, gün içinde köpeği gezdirecek birini bulmayı düşün.

Çatalburun, Mersin'in Tarsus ilçesi ve çevresine özgü bir av köpeği. Oğrak ve arkadaşlarına göre Tarsus'ta 1930'lardan beri yetiştiriliyor ve sayısının 200 civarında olduğu düşünülüyordu. Yılmaz ve Ertuğrul'un 2012 derlemesi de sayısının gün geçtikçe azaldığını yazıyor.

Irkın kökeni hakkında farklı görüşler var. Petek ve Dinçel'in derlemesine göre halk arasında Yedi Uyurlar anlatısındaki köpek Kıtmir'in bir Çatalburun olduğuna inanılıyor; Paris'teki Louvre Müzesi'nde 1600'lerden kalma bir yağlı boya tablodaki av köpeğinin de çatal burunlu olduğu belirtiliyor. Derleme, Çatalburun'un İspanya'daki çatal burunlu av köpeği Pachón Navarro'ya çok benzediğini de aktarıyor.

2025'te Genome Research dergisinde yayımlanan uluslararası bir genetik çalışma (Buckley ve ark.), Çatalburun'da çatal burunla ilişkili gen bölgesinin İspanyol kökenli spaniel ve setter'lardaki bölgeye çok benzediğini buldu. Araştırmacılar bu özelliğin Batı Avrupa'da ya da İber Yarımadası'nda ortaya çıkmış olabileceğini düşünüyor; Türkiye ve İspanya'nın 8. yüzyılda Emevi yönetimi altında olmasının bir kültür alışverişi yolu olabileceğini de not ediyor. Çatal burunlu bir av köpeği, Rubens ve Brueghel'in 1623 tarihli bir tablosunda da görülüyor. Yani bu ilginç burun, en az 400 yıldır sanatçıların dikkatini çekmiş.

Bugünkü durumu

Petek ve Dinçel'in 2012 derlemesine göre ırk, uluslararası köpek kulüplerinde yer almıyor ve kontrolsüz çiftleştirmeler yüzünden pek çok köpek ırk özelliklerini kaybetmiş. İstanbul Üniversitesi Veteriner Fakültesi ve Tarsus Belediyesi'nin çalışmasıyla orijinale en yakın köpeklerden bir damızlık kolonisi kuruldu. 100 köpeğin incelendiği 2021 tarihli genetik çalışmanın yazarları da (Özarslan ve ark.) köpeklerin birbirine yakın iki soy hattından geldiğini, genetik çeşitliliğin bazı ölçülerde düşük olduğunu bulup ırkın bir an önce korunması gerektiğini vurguluyor. Bakanlığın 2022 talimatı, "Çatal Burun Av Köpeği"ni gen kaynakları koruma altına alınan ırklar arasında sayıyor.

Çatalburun orta boy, kaslı, kısa tüylü bir av köpeği. En belirgin özelliği, burnunun ucundaki ıslak kısmın ortadan iki parçaya ayrılmış gibi görünmesi.

• Boy ve kilo: 100 köpeğin ölçüldüğü 2021 çalışmasında ortalama ağırlık 20,2 kg, omuz yüksekliği 48,2 cm bulundu. Yılmaz ve Ertuğrul'un derlemesine göre erkeklerde ortalama 23,6 kg ve 50,3 cm, dişilerde 20,3 kg ve 46,9 cm. Tarsus ve Adana'da 22 köpeğin ölçüldüğü 2014 çalışmasında ortalama omuz yüksekliği 50,8 cm idi.
• Tüy: Kısa, düz ve normal yapıda.
• Renk: Oğrak ve arkadaşlarına göre çeşitli renklerde olabiliyor ama genellikle beyaz zemin üzerinde sarımsı kahveden siyaha lekeler görülüyor. Petek ve Dinçel'in derlemesine göre erkeklerde kahve-beyaz, dişilerde kahve-beyaz ve düz kahverengi en yaygın renk.
• Göz ve burun: Derlemeye göre gözler çoğunlukla bal sarısı, burun kahverengi; siyah tüylü köpeklerde burun ve gözler de siyah.
• Deri: Deri gövdeye tam oturmamış gibi görünür ama elle tutulduğunda çok esnektir; derlemede bunun ırka özgü bir özellik olduğu belirtiliyor.

Avdaki davranışı

Petek ve Dinçel'in aktardığı çalışmalara göre Çatalburun avın yerini bulunca onu ürkütmeden durup avcıya gösteriyor (ferma). Erkeklerin yüzde 90'ı donup kalarak, yüzde 86'sı bir ayağını kaldırarak ferma yapıyor; köpeklerin hepsi bu iki şekilden en az birini gösteriyor. Köpeklerin büyük çoğunluğu kokuyu hem yerden hem havadan takip edebiliyor. Derlemeye göre Emniyet Genel Müdürlüğü ve Tarsus Belediyesi'nin programıyla Çatalburunlar narkotik arama köpeği olarak da eğitildi.

Kısa ve düz tüyü sayesinde Çatalburun'un tüy bakımı kolay; haftada bir lastik bir fırçayla taramak çoğu zaman yeter. Asıl dikkat isteyen yerler, doğada koşan bir köpeğin kulakları, patileri ve derisi.

• Kulaklar: Sarkık kulakları haftada bir kontrol et; koku, kızarıklık ya da kaşınma varsa veterinerine göster.
• Patiler ve deri: Arazide yürüyüşten sonra patileri, bacakları ve deriyi diken, kesik ve keneye karşı kontrol et.
• Burun: Çatal burun için özel bir bakım gerektiğine dair bir bilgiye rastlamadık. Burnunda yara, kabuk, kanama ya da sürekli akıntı fark edersen veterinerine göster.
• Tırnaklar: Sert zeminde az yürüyen köpeklerde tırnaklar uzayabilir; ayda bir kontrol et.

Çatalburun avı arayıp bulmak için yetiştirilmiş bir köpek; her gün uzun yürüyüşe, koklamaya ve zihinsel uğraşa ihtiyacı var. Av köpeği olarak kullanılmasa bile bu ihtiyaçlar sürüyor. Koklama oyunları bu ırk için çok uygun: saklanan ödülü bulmak, iz takibi ve oyuncak saklama.

Narkotik arama köpeği olarak eğitilebilmesi, doğru yöntemle öğrenmeye açık bir köpek olduğunu gösteriyor. Kısa, ödüllü ve tutarlı seanslar en iyi sonucu verir.

1. Geri çağırma: Kokuya dalan bir av köpeği için en önemli komut. Önce evde, sonra çitli bir alanda, uzun bir eğitim tasmasıyla çalış. Çağırınca gelmeyen köpek yazımız adım adım anlatıyor.
2. Tasma yürüyüşü: Koku peşinde çekiştiren bir köpekle yürümek yorucu olabilir. Gevşek tasma eğitimi yürüyüşleri kolaylaştırır.
3. Koku işleri: Evde ve bahçede küçük arama oyunları kur; bu, av içgüdüsünü güvenli bir şekilde doyurur.
4. Sosyalleşme: Yavruyken farklı insanlarla, çocuklarla, seslerle ve sakin köpeklerle olumlu deneyimler yaşat.

Çatalburun'un özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına ve hareketine uygun, tam ve dengeli bir köpek maması yeter. Av sezonunda çok hareket eden bir köpekle evde vakit geçiren bir köpeğin ihtiyacı farklıdır; günlük miktarı köpeğin hareketine göre veterinerinle belirle.

• Ödülleri günlük mamadan düş; koklama oyunlarında mamasının bir kısmını ödül olarak kullan.
• Kaburgalarını ince bir yağ tabakasının altında elle hissedebiliyorsan kilosu iyi demektir.
• Yürüyüşlerde ve av sırasında yanında su bulundur.

Sofra artıkları ve kemik konusunda dikkatli ol; köpeklere zararlı yiyecekler listesine göz at.

Çatalburun'a özgü kapsamlı bir sağlık çalışması bulamadık. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Çatal burun ve damak

2025 tarihli Genome Research çalışmasında (Buckley ve ark.) Çatalburun'daki çatal burun, PDGFRA adlı gendeki bir değişiklikle ilişkilendirildi. Genomu incelenen üç Çatalburun'un üçü de bu değişikliği tek kopya hâlinde taşıyordu; ayrıca test edilen 14 köpeğin 13'ü de tek kopya taşıyıcısıydı. Araştırmacılar bu genin yüzün orta hattının ve damağın kapanmasında rol oynadığını, bu tür değişikliklerin tek kopya hâlindeyken tolere edilebildiğini düşünüyor. Çatal burunlu bir başka ırk olan İspanyol Pachón Navarro'nun damak yarığına yatkın olduğu da çalışmada belirtiliyor.

Çatalburun'da damak yarığının ne sıklıkta görüldüğünü gösteren bir çalışma bulamadık. Illinois Üniversitesi Veteriner Fakültesi'ne göre damak yarığı olan yavrular kardeşlerinden daha zayıf ya da küçük olabiliyor, emerken öksürebiliyor ve emdikten sonra burun deliklerinin çevresinde süt görülebiliyor. Sütün akciğere kaçması hayati tehlike taşıyan bir zatürreye yol açabiliyor. Yeni doğmuş yavrulardan birinde bu işaretleri görürsen vakit kaybetmeden veterinerine başvur.

Av köpeklerinde günlük riskler

Arazide koşan bir av köpeği diken, kesik ve pati yaralarına; kene ve diğer dış parazitlere daha açıktır. Parazit takvimini veterinerinle belirle, her yürüyüşten sonra köpeği kontrol et.

Çatalburun'un ömrünü inceleyen geniş ölçekli bir çalışma bulamadık. Petek ve Dinçel'in 2012 derlemesi ırk için ortalama 10–13 yıl veriyor; ancak bu değerin hangi veriye dayandığı belirtilmiyor, o yüzden kesin bir rakam olarak değil, yaklaşık bir aralık olarak görmek gerekiyor.

Ömrü uzatmak için elindeki en somut araçlar: düzenli veteriner kontrolü, ideal kilo, aşı ve parazit takvimi ve av ya da yürüyüş sırasında kaçma, trafik ve yaralanma gibi önlenebilir riskleri en aza indirmek.

• Barınağı ve sahiplendirmeyi düşün: Av köpekleri ve melezleri de sahiplendirme ilanlarında karşına çıkabilir. Barınaktan köpek sahiplenmek yazımız süreci anlatıyor.
• Yetiştiriciden alacaksan: Sayısı az bir ırk olduğu için anne ve babayı görmek, ikisinin de ırk özelliklerini taşıdığını ve sağlıklı olduğunu öğrenmek çok önemli. Yavruların emme döneminin sorunsuz geçip geçmediğini sor.
• Akrabalık: Sayısı az bir ırkta akrabalı yetiştirme riski artar; yetiştiriciye anne ve babanın akraba olup olmadığını sor.
• Hazırlık: Güvenli bir çit, sağlam bir tasma ve kayış, kimlik künyesi, koklama oyuncakları.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedi ve köpeklerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.