Oryantal kedi

Oryantal kedi, Siyam atalarından zekâsını ve konuşkanlığını almış. CFA'nın tanıtımına göre oldukça sesli ve ilgiye düşkün, tamamen insana odaklı bir ırk: evde ne yaparsan yap yanındadır, her hareketini merakla izler, işine burnunu sokar. Oturup dinlendiğin anda ise kucağına yerleşip mırlar.

CFA'ya göre Oryantal kediye ilgi ve sevgi verirsen seni memnun etmek için her şeyi yapar, ama bu ilgiyi çekersen üzülüp içine kapanabilir. GCCF de Oryantalların çoğunun gününü sana anlatan konuşkan kediler olduğunu, atletik ve oyuncu olduklarını, tek kedi olarak pek mutlu olmadıklarını belirtiyor. Getir oyununu öğrenebilir, evdeki diğer hayvanları da oyuna davet eder.

Oryantal kedi, evde vakit geçiren, kedisiyle konuşup oynamayı seven ve sessiz bir arkadaş aramayan kişilere ya da ailelere uygun.

Gün boyu evde kimse yoksa iki kediyle başlamayı düşün. Tanıştırma için iki kediyi tanıştırmak yazımız adım adım anlatıyor.

Oryantal kedi doğal bir ırk değil, 1950'lerden itibaren İngiltere'de Siyam kedisinden geliştirilmiş bir ırk. GCCF'ye göre çalışmalar 1951'de, "yabancı tip" yapıda düz çikolata renkli bir kedi elde etmek isteyen bir yetiştiricinin çikolata point bir Siyam erkeğini siyah, safkan olmayan bir kediyle çiftleştirmesiyle başladı. İlk tanınan renkler Havana (çikolata), lila ve beyazdı; beyaz olanlar bugün "Foreign White" adıyla ayrı bir ırk olarak gösteriliyor. Daha sonra Rus mavisi, British Shorthair, Habeş kedisi ve sokak kedileri de kullanılarak yeni renkler ve desenler eklendi.

CFA, Oryantal kısa tüylüleri 1974'te kayda aldı ve 1977'de şampiyonluk statüsü verdi. 1988'de yarı uzun tüylüler de kabul edildi ve ırkın adı kısaca "Oriental" oldu; iki tüy tipi sergide ayrı bölümlerde yarışıyor. GCCF'ye göre uzun tüylü Oryantal eskiden "Angora" adıyla anılıyordu ve bazı ülkelerde "Javanese" deniyor. Bu, Türkiye'nin Ankara kedisi ile aynı kedi değil; ad benzerliği karışıklığa yol açabiliyor.

CFA'ya göre Oryantal kedi yapı olarak Siyamla aynı zarafete sahip: ince kemikli, uzun ve boru gibi bir gövde, ama görünüşünden beklenmeyecek kadar sıkı kaslar. Başı uzun bir kama biçiminde, profili düz, kulakları çok büyük ve tabanı geniş. Kısa tüylünün kuyruğu uzun ve kamçı gibi incedir, yarı uzun tüylününki tüy gibi gürdür.

• Ağırlık: GCCF, Oryantal kısa tüylünün ortalama ağırlığını 8–14 pound (yaklaşık 3,6–6,4 kg) olarak veriyor.
• Renk ve desen: CFA'ya göre renk, desen ve tüy uzunluğu birlikte düşünülünce 600'den fazla seçenek var: düz renkler (siyah, Havana, lila, tarçın, krem gibi), dumanlı ve gölgeli tonlar, tekir desenler ve beyazlı iki renkliler.
• Göz rengi: GCCF'ye göre düz renkli, gölgeli ve tekir Oryantalların gözleri yeşil. Beyaz Oryantallarda göz yeşil, mavi ya da iki farklı renk olabiliyor.

Siyamdan farkı ne?

Siyam kedisinin rengi sıcaklığa duyarlı bir genden gelir ve sadece kulak, yüz, pati ve kuyrukta koyulaşır. Langford Vets'in açıklamasına göre bu "point" desen için kedinin Siyam renk geninden iki kopya taşıması gerekiyor; tek kopya taşıyan ya da hiç taşımayan kediler düz renkli olur. Oryantal kedi de Siyam yapısında ama renk bütün gövdeye yayılmış bir kedi. Bu yüzden gözleri mavi değil, çoğunlukla yeşil.

Oryantal kedi az tüy döker ve bakımı kolaydır. CFA, kısa tüylüler için lastik fırçayla, yarı uzun tüylüler için ince dişli çelik tarakla haftada bir taramayı öneriyor; çoğu Oryantal taranmaya bayılır. GCCF'ye göre kısa tüylünün ipeksi tüyü düğümlenmez, yarı uzun tüylüler ise biraz daha düzenli bakım ister.

• Oyun ve uğraş: Zeki ve atletik bir kedi; her gün av oyunu, yiyecek bulmacası ve yeni numaralar öğrenmek iyi gelir. Ev kedisiyle oyun yazımız fikir verir.
• Tırmanma: Tırmanma ağacı, raflar ve yüksek bir pencere önü şart. Ayrıntılar kediler neden yükseği sever yazımızda.
• Göz, kulak ve diş: Haftalık kontrol et; kızarıklık, koku ya da akıntı varsa veterinerine danış.

Oryantal kedinin özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına uygun, dengeli ve tam bir kedi maması yeterli. İnce yapılı bir kedide kilo değişikliği gözden kaçabilir; açıklanamayan kilo kaybı, aşağıda anlatılan amiloidoz gibi hastalıkların işaretlerinden biri olabildiği için önemlidir.

• Mamayı ölçerek ver; günlük miktarı veterinerinle kedinin ideal kilosuna göre belirle.
• Ayda bir tartmak, hem kilo alımını hem de kilo kaybını erken gösterir.
• Ödülleri günlük besinden düş.
• Taze su her zaman olsun.

CFA, popülerliği ve geniş gen havuzu sayesinde Oryantalların çoğunun sağlıklı olduğunu, yetiştiricilerin iki konu üzerinde çalıştığını belirtiyor: kalıtsal retina hastalığı ve amiloidoz. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Kalıtsal retina hastalığı (PRA, rdAc)

Gözün ışığı algılayan tabakasının (retina) zamanla bozulduğu ve körlüğe yol açan bir hastalık. Langford Vets, rdAc denen gen değişikliğinin risk taşıdığı ırklar arasında Oryantal kısa tüylüyü de sayıyor. Etkilenen kediler normal görerek doğuyor; göz muayenesinde değişiklikler genellikle 1–2 yaşında fark ediliyor, körlük çoğu zaman 3–5 yaşında gelişiyor, bazı kedilerde daha geç. Hastalık çekinik geçiyor ve DNA testi var; yetiştiriciden anne ve babanın sonuçlarını iste.

Amiloidoz (karaciğer)

CFA ve GCCF, Oryantallarda karaciğeri etkileyen amiloidozun bildirildiğini belirtiyor. UFAW'ın Siyamlar için anlattığı tabloda amiloid denen anormal protein karaciğerde birikiyor, hastalık genellikle 1–5 yaş arasında başlıyor; halsizlik, iştahsızlık, kilo kaybı, çok su içme ve idrara çıkma, solgun ya da sarımsı diş eti görülebiliyor. Biriken amiloid karaciğerin yırtılmasına ve iç kanamaya yol açabiliyor. CFA, hastalığın hem kalıtsal hem de sonradan gelişen biçimleri olabildiğini, genetik araştırmaların sürdüğünü belirtiyor ve yavrunun soyunda bu hastalığın olup olmadığını sormanı öneriyor.

Diğerleri

• Yassı göğüslü yavru sendromu: GCCF, Oryantal yavrularda göğüs kafesinin yassı geliştiği bu durumun görüldüğünü belirtiyor. Yavruda nefes almada zorluk fark edersen hemen veterinerine göster.
• Beyaz Oryantallarda işitme: LSU'nun derlemesi beyaz Oryantalları, beyazlık genine bağlı doğuştan sağırlık riski taşıyan ırklar arasında sayıyor. Beyaz ve mavi gözlü bir yavru alırken işitme testini (BAER) sor.

Oryantal kediye özel bilimsel bir ömür çalışması bulamadık. GCCF, Oryantalların 12–15 yıl yaşadığını belirtiyor; PetMD'nin veteriner onaylı sayfası da aynı aralığı veriyor. Bunlar kayıt kuruluşlarının ve kaynakların tahmini, bilimsel bir ölçüm değil. Karşılaştırma için: en yakın akrabası Siyam kedisinde İngiltere'deki 2019 verisiyle doğumdaki beklenen ömür 11,69 yıl, melez kedilerde 11,89 yıl bulundu.

Kısırlaştırma, ideal kilo, düzenli veteriner kontrolü ve genetik testleri yapılmış anne ve baba, uzun bir ömür için atabileceğin en somut adımlar.

• Barınağı da düşün: Saf ırk kediler de barınaklara ve sahiplendirme derneklerine düşebiliyor. Belli bir ırk arıyorsan ırk gruplarını ve ilanları takip et.
• Yetiştiriciden alacaksan: Anne ve babayı görmek iste; PRA (rdAc) DNA test sonuçlarını, soyda amiloidoz olup olmadığını ve aşı kayıtlarını sor. Beyaz yavrularda işitme testini de sor.
• Kırmızı bayraklar: Anneyi göstermeyen, sürekli yavru satan, test belgesi sunmayan ya da "hemen al" diye acele ettiren satıcılardan uzak dur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.
• Zamanını düşün: Oryantal kedi yoğun ilgi ister. Evde az vakit geçiriyorsan iki kediyle başlamak daha adil olabilir.