Somali kedisi

Somali hareketli, meraklı ve cesur bir kedidir. CFA'ya göre kapalı bir dolap kapağı onun için bir meydan okumadır ve öyle zekidir ki mandalı açmayı bile öğrenebilir. Yeterince oyuncağı varsa saatlerce kendi kendine oynar, ama en mutlu olduğu an biriyle, bir insanla ya da başka bir hayvanla birlikte oynadığı zamandır.

Dengeli mizacının çok tatlı bir yanı da var: sevgisini kafa sürterek, patileriyle yoğurarak, bazen de saçını "düzelterek" gösterir. CFA'ya göre insanını odadan odaya izler ve onun ruh hâline uyar: sen çalışırken ayağının dibinde mırlar, evde hareketlendiğinde o da enerjiyle patlar. Suya ilgi duyar; bazıları musluğu açıp damlayan suyu izlemeyi öğrenir.

İnsanlarla iletişimi güçlüdür, ama bunu çoğu zaman sesle değil beden diliyle yapar: ilgi, oyun ya da yemek istediğini açıkça belli eder. PetMD'de görüşüne yer verilen ve kendisi de Somali besleyen bir veteriner hekim, bu kedileri "neredeyse can sıkacak kadar sosyal" diye tanımlıyor.

Somali, evde vakit geçiren, kedisiyle her gün oynamayı seven ve onu evin her işine katmaya hazır kişilere uygun. Çok hareketli olduğu için sakin, kucakta uyuyan bir kedi arıyorsan seni yorabilir.

PetMD'ye göre Somali'yi evde yalnız bırakacaksan etkileşimli oyuncaklar, bulmacalar, tırmalama tahtaları ve tırmanma alanları şart; sıkılan bir Somali kendini eğlendirmenin yolunu bulur, bu da çoğu zaman mobilyalarının tırmalanması demek. Çocuklu ailelerde de genel kurallar geçerli: kediyi zorla tutmamak ve kaçabileceği yüksek bir yer bırakmak.

CFA'ya göre uzun tüy geninin Habeş soyuna nasıl girdiği belgelenmiş değil. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra hayatta kalan Habeşlerin sayısının bir düzine kadar olduğu tahmin ediliyor; bu dönemde ebeveyni tam bilinmeyen yavrular da kayda girdiği için uzun tüy geninin o sırada soya karışmış olması çok olası. Habeş yavruları arasında zaman zaman uzun tüylüler doğmaya başladı. Bunlar genellikle sessizce evcil kedi olarak verildi ve çoğu yetiştirici bu yavruları ürettiğini kabul etmek istemedi; ama birkaç inatçı yetiştirici onlarla çalışmaya devam etti.

1960'ların ortasında Evelyn Mague, belgelenmiş ilk uzun tüylü Habeşlerden biri olan "George"u yetiştirdi ve gelişmekte olan ırka, Habeşistan'ın (bugünkü Etiyopya) komşusu Somali'den esinlenerek "Somali" adını verdi. Sergilerde kabul görmek uzun sürdü: CFA, Somali'yi 1976'da kayda aldı, 1979'da şampiyonluk statüsüne geçirdi.

Orta boylu, dengeli, sağlam ve kaslı bir kedidir. Başı yumuşak hatlı bir kama biçiminde, kulakları iri ve uçlara doğru açılan, gözleri badem biçimli ve çok anlamlıdır.

• Ağırlık: PetMD'ye göre 6–10 pound (yaklaşık 2,7–4,5 kg).
• Tüy: Orta uzun, ipeksi ve parlak. Habeş'te olduğu gibi her tüy telinde birkaç renk bandı bulunur (tiklenme). Tüy; boyun çevresinde (yaka), karında ve arka bacakların üstünde daha uzundur, en uzun hâline ise gür kuyrukta ulaşır.
• Renkler: CFA standardında dört renk var: kızıl kahve tonundaki "ruddy", tarçın, mavi ve açık bej (fawn).
• Göz rengi: CFA'ya göre yoğun yeşilden koyu bakıra kadar değişebilir.

Uzun tüyüne rağmen Somali'nin bakımı zor değildir. CFA'ya göre tüyü dolaşmaya ve keçelenmeye dirençlidir; ölü tüyleri almak ve dökülmeyi kontrol etmek için haftada bir taramak önerilir.

• Banyo: Genellikle gerekmez. Ama CFA'ya göre bazı kedilerin tüyü daha yağlıdır ve özellikle kuyruk dibinde ve sırt boyunca topaklanabilir; bunu fark edersen bir banyo iyi gelir. Kediye uygun şampuanı ve yöntemi veterinerinle konuş.
• Tırmanma ve oyun: Tırmanma ağaçları, raflar ve günde birkaç kez etkileşimli oyun şart.
• Zihin uğraşı: Mama bulmacaları ve saklanmış ödüller zeki bir kedinin sıkılmasını önler.
• Diş ve tırnak: Düzenli tırnak kesimi ve diş bakımı, veteriner onaylı kaynakların da önerdiği temel bakımın parçası.
• Kulaklar: Tarama sırasında kulaklara da bak; kızarıklık, koku ya da kir birikimi görürsen veterinerine göster.

Tarama alışkanlığı için kedi tüy bakımı, oyun fikirleri için ev kedisiyle oyun ve kediler ve yükseklik yazılarımıza bakabilirsin.

Somali'nin özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına uygun, tam ve dengeli bir kedi maması yeterli. Gür tüyü kilo değişikliklerini gizleyebilir; bu yüzden göze değil, teraziye güvenmek daha doğru.

• Günlük miktarı veterinerinle kedinin yaşına, hareketine ve ideal kilosuna göre belirle.
• Kiloyu ayda bir tart; tüy altındaki kaburgaları elle yoklamak da iyi bir kontrol yolu.
• Mamanın bir kısmını mama bulmacalarıyla vermek hem oyalar hem de av içgüdüsünü güvenle karşılar.
• Su tüketimini izle; belirgin şekilde çok içmeye başlarsa veterinerine söyle.

Somali, Habeş kedisiyle aynı soydan geldiği için onun bilinen kalıtsal hastalıklarını da paylaşıyor. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Piruvat kinaz eksikliği (PK eksikliği)

Kırmızı kan hücrelerinin erken yıkılmasına ve kansızlığa yol açan, çekinik kalıtılan bir hastalık. Science for Animal Welfare'e (eski adıyla UFAW) göre Somali'de diğer ırklardan daha sık görülüyor. Hasta kediler çoğu zaman 3 yaşından önce kansızlık belirtileri gösterir, ama başlama yaşı ve şiddeti çok değişir: halsizlik, güçsüzlük, ishal, solgun diş eti, iştahsızlık, tüylerde matlaşma, kilo kaybı ve sarılık görülebilir; bazı kediler kum gibi yenmeyecek şeyleri yemeye başlar. Kohn ve Fumi'nin 2008 çalışmasında hasta kedilerin bir kısmı hiç belirti göstermedi. 2022'deki geniş DNA çalışmasında değişiklik test edilen 78 Somali'nin 11'inde bulundu. Science for Animal Welfare, damızlıkta kullanılacak bütün Somalilerin test edilmesini öneriyor; CFA da testler sayesinde yetiştiricilerin taşıyıcıları kolayca ayırabildiğini belirtiyor.

İlerleyici retina atrofisi (rdAc-PRA)

Retinanın yavaş yavaş bozulduğu, geç başlayan ve körlüğe ilerleyebilen kalıtsal bir göz hastalığı; ilk kez Habeş ve Somali kedilerinde tanımlandı. Hastalık iki kopya taşıyan kedilerde görülür. 2022 çalışmasında bu değişiklik test edilen 47 Somali'nin 6'sında bulundu. DNA testi var.

Böbrek amiloidozu

Anormal katlanmış proteinlerin böbreklerde birikerek böbrek işlevini bozduğu bir hastalık. Science for Animal Welfare, Habeş soyunda diğer ırklardan daha sık görüldüğünü ve ailelerde kalıtıldığını, ama DNA testi olmadığını belirtiyor. CFA da Somali alacaklara, soyda böbrek amiloidozu öyküsü olup olmadığını yetiştiriciye sormalarını öneriyor. Çok su içme, çok idrar yapma, kilo kaybı ve iştahsızlık dikkat edilecek işaretler.

Kan grubu

Barrs ve arkadaşları, B kan grubunun dünya genelinde Habeş ve Somali kedilerinde yaygın olduğunu yazıyor. Kan nakli ya da çiftleştirmeden önce kedinin kan grubunu test ettirmek en doğrusu.

Somali için İngiltere'deki VetCompass çalışmaları gibi geniş bir ömür verisi bulamadık. Veteriner onaylı kaynaklar bu ırk için 11–16 yıllık bir ömür aralığı veriyor. Bu bir ortalama değil, genel bir aralıktır; iyi bakılan kediler bu aralığın ötesine geçebilir.

Bu ırkta kan ve böbrek sağlığı ömrü etkileyebilecek başlıca konular. Yılda en az bir kez veteriner kontrolü, gerektiğinde kan ve idrar testleri, ideal kilo ve diş bakımı en somut adımlar.

• Barınağı da düşün: Saf ırk kediler de barınaklara ve sahiplendirme derneklerine düşebiliyor. Irk gruplarını ve sahiplendirme ilanlarını takip et.
• Yetiştiriciye sor: Anne ve babanın PK eksikliği ve rdAc-PRA DNA testlerini iste. Testi olmayan böbrek amiloidozu için soyda böbrek hastalığı öyküsünü açıkça sor.
• Sabırlı ol: CFA'ya göre Somali bir azınlık ırkı ve yetiştirici sayısı az; yavru için beklemen gerekebilir. Acele ettiren, anneyi göstermeyen ya da belge sunmayan satıcılardan uzak dur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.