Habeş kedisi

Habeş kedisi sosyal, aşırı meraklı ve son derece hareketlidir. CFA'ya göre çevresinde keşfedilmemiş bir santimetre bile bırakmaz; uyumadığı sürece sürekli hareket hâlindedir. Yeterince oyuncak bulamazsa kendine oyuncak icat eder. Sorun çözmeyi sever; kapalı bir kapı ya da dolap onun için bir bulmacadır.

Sevecendir ama kucakta uzun süre durmaz: kısa bir an kucağına yerleşip hemen yeniden işine dönebilir. Bu, sevgi eksikliği değil, enerji fazlası. İlgi istediğinde çoğu zaman sesle değil, nazik bir patiyle dokunarak sana haber verir. CFA'ya göre pek konuşkan bir kedi değildir; isteklerini fazla ses çıkarmadan anlatmayı iyi bilir.

Yüksek yerlere bayılır ve evini yukarıdan izlemek ister. İyi sosyalleşmiş Habeşler değişikliklere kolay uyum sağlar; bazıları göğüs tasmasıyla dışarıda gezmekten bile hoşlanabilir. Veteriner onaylı kaynaklar pek çok Habeş'in suyu sevdiğini de belirtiyor.

Habeş kedisi, hareketli bir evde yaşayan, kedisiyle her gün oynamayı seven ve sakin bir kucak kedisi beklemeyen kişilere ve ailelere uygun.

CFA, sakin evlerde tek kedi yerine iki kedi almayı öneriyor. Veteriner onaylı kaynaklar da bakımı kolay olduğu için Habeş'i ilk kez kedi sahiplenecekler için iyi bir seçim sayıyor; yeter ki her gün oyun ve zihin uğraşı için vakit ayırabilesin.

Adı, Etiyopya'nın eski adı olan Habeşistan'dan (Abyssinia) geliyor. Ama CFA'ya göre bu, ırkın Afrika kökenli olduğu anlamına gelmiyor: İngiltere'deki ilk sergilerde görülen Habeşler Etiyopya'dan getirilmişti, adı da buradan kaldı. Eski Mısır duvar resimlerindeki av kedilerine benzediği için uzun süre onların soyundan geldiği düşünüldü; oysa genetik araştırmalar ırkın Hint Okyanusu kıyılarından ve Güneydoğu Asya'dan geldiğini gösteriyor. Büyük ihtimalle İngiltere'ye dönen askerlerle taşındı.

Bir kedi sergisinde görülen ilk Habeş, 1871'de Londra'daki Crystal Palace sergisinde gösterilen "Zula"ydı. Irk 1900'lerin başında ABD'ye ulaştı ve CFA'nın 1906'da kayda aldığı ilk ırklar arasında yer aldı.

Orta boylu, ince ama kaslı bir kedidir; boynu zarif bir kavisle uzanır ve sanki parmak uçlarında duruyormuş gibi görünür. Kulakları iri ve çanak biçimli, gözleri badem biçimli ve çok anlamlıdır.

• Ağırlık: PetMD'ye göre 8–12 pound (yaklaşık 3,6–5,4 kg).
• Tüy: Kısa, sık ve esnek. Her tüy telinde açık ve koyu renk bantları bulunur; buna "tiklenme" denir ve ırkın yabani, parıltılı görünümünü bu verir.
• Renkler: CFA'ya göre en yaygını kızıl kahve tonundaki "ruddy"; tarçın, mavi ve açık bej (fawn) renkleri de var.
• Göz rengi: CFA standardına göre altın ya da yeşil; gözlerin çevresi ince koyu bir çizgi ve onu saran açık renkli bir alanla belirginleşir.

Tüy bakımı kolaydır. CFA'ya göre tüy dökümünü azaltmak için ayda birkaç kez taramak ya da fırçalamak yeter; kuru tüyü güderi bir bezle silmek parlaklık kazandırır. Banyo genellikle gerekmez.

• Diş bakımı: CFA, bazı yetiştiricilerin diş eti iltihabı gibi sorunları önlemek için yeni sahiplere kedinin dişini fırçalamayı öğrettiğini belirtiyor. Diş fırçalamaya yavruyken, kısa ve ödüllü seanslarla alıştırmak en kolayı.
• Tırmanma alanı: Yüksek raflar ve tırmanma ağaçları bu ırk için şart; evini yukarıdan izlemek onu rahatlatır.
• Oyun: Günde birkaç kez av oyunu (olta oyuncak, top, yakala-getir) ve mama bulmacaları enerjisini olumlu yöne çevirir.
• Güvenlik: Meraklı ve becerikli olduğu için pencerelere sineklik tak, tehlikeli ürünleri kapalı dolapta tut.

Daha fazla fikir için ev kedisiyle oyun ve kediler ve yükseklik yazılarımıza bakabilirsin.

Habeş kedisinin özel bir mamaya ihtiyacı yok; yaşına uygun, tam ve dengeli bir kedi maması yeterli. CFA, Habeşlerin sahiplerini, oyuncaklarını ve "her türlü yiyeceği" sevdiğini söylüyor; bu yüzden hareketli olsa bile ölçülü beslemek önemli.

• Günlük miktarı veterinerinle kedinin ideal kilosuna göre belirle ve ölçerek ver.
• Mamanın bir kısmını bulmacalarla ya da evin farklı yerlerine saklayarak vermek av içgüdüsünü güvenle karşılar.
• Ödülleri günlük besinden düş.
• Su tüketimini izle: belirgin şekilde çok su içmeye başlarsa veterinerine söyle (aşağıdaki böbrek konusuna bak).

Habeş kedisinde bazı kalıtsal hastalıklar iyi tanınıyor; bir kısmının DNA testi var. Aşağıdakiler bilgi içindir; teşhis ve tedavi için veteriner hekimine danış.

Piruvat kinaz eksikliği (PK eksikliği)

Kırmızı kan hücrelerinin erken yıkılmasına ve kansızlığa yol açan, çekinik kalıtılan bir hastalık. Kohn ve Fumi'nin 2008 çalışmasında izlenen 25 hasta Habeş ve Somali kedisinin 11'i hiç belirti göstermedi; diğerlerinde belirtiler birkaç haftalıktan 5 yaşına kadar farklı yaşlarda başladı: halsizlik, ishal, solgun diş eti, iştahsızlık, tüylerde matlaşma, kilo kaybı ve sarılık. Avustralya'da 2009'da yapılan bir çalışmada 60 Habeş ve Somali'nin yüzde 5'i hasta, yüzde 28'i taşıyıcı çıktı. DNA testi var ve CFA, yetiştiricilerin bu sayede taşıyıcıları damızlıktan kolayca ayırabildiğini belirtiyor.

İlerleyici retina atrofisi (rdAc-PRA)

Retinanın yavaş yavaş bozulduğu, geç başlayan ve körlüğe ilerleyebilen kalıtsal bir göz hastalığı; ilk kez Habeş ve Somali kedilerinde tanımlandı. Hastalık iki kopya taşıyan kedilerde görülür. 2022'de 11 binden fazla kediyi inceleyen bir çalışmada bu değişiklik test edilen 167 Habeş'in 18'inde bulundu. DNA testi var. Habeşlerde yavrulukta başlayan, farklı bir gene bağlı ikinci bir PRA türü de bildiriliyor.

Böbrek amiloidozu

Anormal katlanmış proteinlerin (amiloid) özellikle böbreklerde birikerek böbrek işlevini bozduğu bir hastalık. Science for Animal Welfare'e (eski adıyla UFAW) göre Habeş kedilerinde çoğu ırktan daha sık görülüyor ve ailelerde kalıtılıyor, ama kalıtım şekli bilinmiyor ve DNA testi yok. Belirtiler genellikle 1 ila 5 yaş arasında başlar: çok su içme ve çok idrar yapma, susuzluk, tüylerde matlaşma, diş eti iltihabı, halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı. 2015 tarihli beş yıllık bir izlem çalışmasında iki yetiştirme evinden birinde 14 kedinin 7'sinde bu hastalık bulunurken diğerinde hiç görülmedi; bu da hastalığın bazı soylarda yoğunlaştığını düşündürüyor. Science for Animal Welfare, hasta kedilerle ve yakın akrabaları hasta olan kedilerle üretim yapılmamasını öneriyor.

Kan grubu

Barrs ve arkadaşları, B kan grubunun dünya genelinde Habeş ve Somali kedilerinde yaygın olduğunu yazıyor; 2022'deki geniş DNA çalışmasında ise test edilen 214 Habeş'te B grubuna rastlanmadı. Sonuçlar ülkeye ve soya göre değişebildiği için kan nakli ya da çiftleştirmeden önce kedinin kan grubunu test ettirmek en doğrusu.

Habeş kedisi için İngiltere'deki VetCompass çalışmaları gibi geniş ve güncel bir ömür verisi bulamadık. Veteriner onaylı kaynaklar bu ırk için 9–13 yıllık bir ömür aralığı veriyor. Bu bir ortalama değil, genel bir aralıktır; iyi bakılan kediler bu aralığın ötesine geçebilir.

Bu ırkta ömrü en çok etkileyebilecek konulardan biri böbrek sağlığı. Yılda en az bir kez veteriner kontrolü, gerektiğinde kan ve idrar testleri, ideal kilo ve diş bakımı en somut adımlar.

• Barınağı da düşün: Saf ırk kediler de barınaklara ve sahiplendirme derneklerine düşebiliyor. Irk gruplarını ve sahiplendirme ilanlarını takip et.
• Yetiştiriciye sor: Anne ve babanın PK eksikliği ve rdAc-PRA DNA testlerini iste. Amiloidozun testi olmadığı için soyda böbrek hastalığı ya da genç yaşta böbrek yetmezliği görülüp görülmediğini açıkça sor.
• İki kedi düşün: Gün boyu evde değilsen, bir oyun arkadaşı Habeş'in yalnızlığını ve sıkılmasını azaltır. İki kediyi tanıştırmak yazımız adım adım anlatıyor.
• Kırmızı bayraklar: Anneyi göstermeyen, sürekli yavru satan, belge sunmayan ya da acele ettiren satıcılardan uzak dur.
• Yasal kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip PETVET sistemine kaydedilmesi zorunlu. Ayrıntılar PETVET kaydı ve mikroçip yazımızda.